مادهٔ ۴۹
Article 49
خلیفه برای اجرا معاونانی تعیین میکند و کار آنان اداری است. آنان حاکم نیستند و دفتر ایشان نهادی است که آنچه را خلیفه صادر میکند در هر دو قلمرو امور داخلی و خارجی اجرا میکند و آنچه از این قلمروها به او میرسد را به او تقدیم میکند. این دفتر واسطه میان خلیفه و دیگران است و در امور زیر، پیامها را از او و به سوی او منتقل میکند:
The Khalifah appoints assistants for implementation and their work is administrative. They are not rulers and their department is the institution that executes what the Khalifah issues in both of the internal and foreign affairs authorities and submits what comes to him from these authorities. The department is the intermediary between the Khalifah and others, conveying to and from him in the following matters:
الف. روابط با مردم
a. Relations with the people.
ب. روابط بینالملل
b. International relations.
ج. نظامی (ارتش)
c. The military.
د. نهادهای دولت غیر از نظامی.
d. The institutions of the State other than the military.
معاون اجرایی وزیری است که خلیفه او را به عنوان دستیار خود در اجرای امور، پیگیری و عملی ساختن دستوراتش برمیگزیند. او واسطه میان خلیفه و ادارات گوناگون دولت، رعیت و وزارت خارجه است. پیامها را از جانب خلیفه و به سوی او میرساند. او دستیار در اجرای دستورات است و بر آنها اختیار یا اقتداری ندارد و به او سپرده نشده است؛ یعنی نقش او اجرایی و اداری است، نه حکومتی. دفتر او ابزاری است برای اجرای آنچه خلیفه به ادارات داخلی و خارجی صادر میکند، و تضمین میکند که در همه اموری که از این ادارات به او میرسد، تسلیم خلیفه باشند. دفتر او میان خلیفه و دیگران واسطه است؛ از جانب او به آنان میرساند و از ایشان به او میرساند.
The executive assistant is the minister whom the Khalifah appoints to be his assistant in the execution of matters, the following up and implementation of his orders. He is the intermediary between the Khalifah and the various State departments, the subjects and the foreign office. He conveys messages to and from the Khalifah. He is an assistant in executing orders and is not authorised over them or entrusted with them i.e. his role is one of execution and administrative and not ruling. His department is a tool used to execute what the Khalifah issues to the internal and foreign offices, ensuring submission to the Khalifah in all that comes to him through these offices. His department acts as an intermediary between the Khalifah and others, where it conveys to them on his behalf and conveys to him from them.
دستیار اجرایی در زمان پیامبر خدا ﷺ و خلفای راشدین، «کاتب» نامیده میشد. سپس به نگهدارندهی دیوان نامهها یا مکاتبات معروف شد. بعدها تصمیم گرفته شد که او را «کاتب انشاء» یا نگهدارندهی دیوان انشاء بنامند، و سپس فقها او را «وزیر تنفیذ» نامیدند.
The executive assistant used to be called a secretary (Al- Katib) at the time of the Messenger of Allah (pbuh) and the righteous Khulafaa’. Then he became known as the keeper of the Diwan of letters or correspondence. Later, it was decided that he is called the secretary of composition or the keeper of the Diwan of composition and then the jurists named him the executive assistant (Wazir Al-Tanfidh).
در مورد اعمال مربوط به آن چهار مسئلهای که ذکر شد، دلیل آن از راه بررسی ادلهای است که به کاتب (وزیر التنفیذ) در زمان پیامبر ﷺ مربوط میشود، و نیز از راه اعمال خلفای راشدین در برابر انبوه صحابه.
As for the actions regarding the four issues mentioned – the evidence is through examination of the evidences related to the Katib (Wazir Al-Tanfidh) at the time of the Messenger (pbuh) and the actions of the righteous Khulafaa’ in front of the masses of companions:
الف. پیامهایی که مستقیماً به مخاطبان ارسال میشود، مانند:
a. The messages sent to the subjects directly. Such as:
- پیام او (ﷺ) به مردم نجران. ابو عبید در کتاب الاموال از ابو الملیح الهذلی روایت کرده است که در پایان آن آمده است.
- His (pbuh) message to the people of Najran. Abu ’Ubayd narrated in Al-Amwal from Abu Al-Malih Al-Huthali which mentioned at its end.
.» شَ هِ دَ بِذَلِكَ عُ ثْ مَ انُ بْ نُ عَفَّانَ وَمُعَيْقِيبُ، وَكَتَ ب «.
.» شَ هِ دَ بِذَلِكَ عُ ثْ مَ انُ بْ نُ عَفَّانَ وَمُعَيْقِيبُ، وَكَتَ ب «.
- «عثمان بن عفان و معیقیب آن را شاهد بودند، و او نوشت». ابو یوسف در «الخراج» آن را روایت کرده و یاد کرده که کاتب، المغیره بوده است. سپس پیام عمر (رضی الله عنه) را ذکر کرده که کاتب آن معیقیب بوده است، و بعد پیام عثمان (رضی الله عنه) به ایشان را که کاتب آن غلامش همران بوده است، و سپس پیام علی (رضی الله عنه) را که کاتب آن عبدالله بن ابی رافع بوده است.
- “’Uthman Bin ’Affan and Mu’ayqib witnessed it, and he wrote”. Abu Yusuf reported it in Al-Kharaj and mentioned that the Katib was Al-Mughaira, and then it mentioned the message of Umar (ra) with the Katib being Mu’ayqib, and then the message of ’Uthman (ra) to them with the Katib being his servant Hamran, and then the message from ’Ali (ra) with the Katib being ’Abdullah b. Abi Rafi’.
- پیام ایشان ﷺ به تمیم الداری. ابو یوسف در کتاب الخراج گفته است:
- His (pbuh) message to Tamim Al-Dari. Abu Yusuf mentioned in Al-Kharaj saying.
. قَامَ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ وَهُوَ تَمِيمُ بْنُ أَوْسٍ - رَجُلٌ مِنْ لَخْمٍ - فَ قَالَ يَا رَسُولَ « اللَّهِ، إِنَّ لِي جِيرَةً مِنَ الرُّومِ بِفِلَسْطِينَ، لَهُمْ قَ رْيَةٌ ي قَُالُ لَهَا حِبْ رَى، وَأُخْرَى ي قَُالُ لَهَا عَيْ نُونُ، وَإِنْ فَ تَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ الشَّامَ فَ هَبْ هُمَا لِي، فَ قَالَ: هُمَا لَكَ. قَالَ: فَاكْ تُبْ لِي بِذَلِكَ، فَكَتَبَ لَهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ لِ تَِِمِيمِ بْنِ أَوْسِ الدَّارِيِّ، أَنَّ لَهُ قَ رْيَة حِبْ رَى وَبَ يْتَ عَ ي نُونَ قَ رْيَ تُ هَا كُلُّهَا، وَسَهْلُهَا وَجَبَ لُهَا وَمَاؤُهَا وَحَرْث هَُا وَأَنْ بَاطُهَا وَبَ قَرُهَا وَلِعَقِبِهِ مِنْ بَ عْدِهِ، لاَ يُحَاقُّهُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلاَ ي لُْحِدُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ بِظُلْمٍ، فَمَنْ ظَلَمَ وَأَخَذَ مِنْ هُمْ شَيْئاً فَإِنَّ عَل يْهِ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ. وَكَتَبَ » عَلِيٌ .
. قَامَ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ وَهُوَ تَمِيمُ بْنُ أَوْسٍ - رَجُلٌ مِنْ لَخْمٍ - فَ قَالَ يَا رَسُولَ « اللَّهِ، إِنَّ لِي جِيرَةً مِنَ الرُّومِ بِفِلَسْطِينَ، لَهُمْ قَ رْيَةٌ ي قَُالُ لَهَا حِبْ رَى، وَأُخْرَى ي قَُالُ لَهَا عَيْ نُونُ، وَإِنْ فَ تَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ الشَّامَ فَ هَبْ هُمَا لِي، فَ قَالَ: هُمَا لَكَ. قَالَ: فَاكْ تُبْ لِي بِذَلِكَ، فَكَتَبَ لَهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ لِ تَِِمِيمِ بْنِ أَوْسِ الدَّارِيِّ، أَنَّ لَهُ قَ رْيَة حِبْ رَى وَبَ يْتَ عَ ي نُونَ قَ رْيَ تُ هَا كُلُّهَا، وَسَهْلُهَا وَجَبَ لُهَا وَمَاؤُهَا وَحَرْث هَُا وَأَنْ بَاطُهَا وَبَ قَرُهَا وَلِعَقِبِهِ مِنْ بَ عْدِهِ، لاَ يُحَاقُّهُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلاَ ي لُْحِدُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ بِظُلْمٍ، فَمَنْ ظَلَمَ وَأَخَذَ مِنْ هُمْ شَيْئاً فَإِنَّ عَل يْهِ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ. وَكَتَبَ » عَلِيٌ .
«تمیم الداری (تمیم بن أوس، مردی از قبیلهٔ لخم) برخاست و گفت: ای فرستادهٔ خدا ﷺ، در فلسطین همسایگانی از رومیان دارم؛ روستایی است که به آن حبرا میگویند و روستای دیگری به نام عینون. اگر خداوند شام را برای شما بگشاید، آن دو را به من ببخشید. پس فرمود: آنها از آنِ توست. گفت: این را برایم بنویس. پس نوشت: به نام خدا، این نامهای است از محمد ﷺ فرستادهٔ خدا به تمیم بن أوس الداری، که او همهٔ خانههای دو روستای حبرا و عینون را دارد، و دشتها، کوهها، آب، کشاورزی، گیاهان و چارپایانش را، و برای کسی که پس از او بیاید. هیچکس نباید با آنان بر سر آن منازعه کند، و هیچکس نباید به زور قصد تصرف آن را داشته باشد. هر کس ستم کند و چیزی از آن را بگیرد، لعنت خدا و فرشتگان و همهٔ مردم بر او باد. علی آن را نوشت.» وقتی ابوبکر (رض) زمام امور را به دست گرفت، برای آنان نامهای نوشت که در آن آمده بود: «به نام خدا، این نامهای است از ابوبکر، جانشین فرستادهٔ خدا ﷺ بر روی زمین، به مردم داری: هیچکس نباید چیزی از روستاهای حبرا و عینون را به دست خود تباه کند؛ و هر که شنید و فرمان خدا را برد، از آنها چیزی را تباه نکند، و باید دو ورودی در اطراف آنها بسازد تا از ورود کسی که قصد چنین کاری را داشته باشد جلوگیری شود.»
- “Tamim Al-Dari (Tamim Bin Aws, a man from Lakhm) stood up and said: O Messenger of Allah, I have a neighbourhood from the Romans in Palestine – there is a village which is called Hibra, and another called Aynun. If Allah opens as-Sham to you, grant them to me as a gift. And so he said – They are yours. He said – write that for me, and so he wrote: In the name of Allah, this is a message from Muhammad the Messenger of Allah (pbuh) to Tamim Bin Aws Al-Dari, that he has all the houses of the two villages: Hibra and Aynun, and their plains, mountains, water, agriculture, plants and its cattle, and for who comes after him. No one should contest over it with them, and no one should incline to take it by force. Whoever oppresses and takes anything from it, then they will have the curses of Allah and the angels and all of the people. ’Ali was the one who wrote it”. When Abu Bakr (ra) took the leadership, he wrote them a message which mentioned “In the name of Allah – this is a message from Abu Bakr the guarantor of the Messenger of Allah (pbuh) succeeded on the Earth, he wrote to the people of Dari, no one should spoil anything by their hand from the villages of Hibra and Aynun, and whoever heard and obeyed Allah, then do not spoil anything from them, and should build two entrances around them to prevent anyone who intended to do so from entering”.
ب. روابط بینالملل
b. International relations:
- صلح حدیبیہ: امام بخاری نے مسور اور مروان سے اس صلح کے بارے میں روایت کیا:
- The Treaty of Hudaybiyah: Al-Bukhari narrated from Al- Miswar and Marwan regarding the treaty:
«... الكَاتِبَ فَدَعَا النَّبِيُّ «. - «پس پیامبر ﷺ کاتب را فراخواند...». ابویوسف نیز در کتاب الخراج روایت کرده و گفته است:
.»... الكَاتِبَ فَدَعَا النَّبِيُّ «. - “So the Prophet (phuh) called the Katib (writer)…”. Abu Yusuf also narrated in the book Al-Kharaj saying:
. وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَقَ وَالكَلْبِيُّ، زَادَ بَ عْضُهُمْ عَلَى ب عَْضٍ فِي الحَدِيثِ، « »... وَفِيهِ: وَقَالَ: اكْ تُ بُوا – .
. وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَقَ وَالكَلْبِيُّ، زَادَ بَ عْضُهُمْ عَلَى ب عَْضٍ فِي الحَدِيثِ، « »... وَفِيهِ: وَقَالَ: اكْ تُ بُوا – .
«محمد بن اسحاق و الکلبی برایم روایت کردند، و دیگران در روایت افزودند که گفت: بنویسید (جمع)»، بدون ذکر نام نویسنده. ابن کثیر روایت کرده است. عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبَ قَالَ ابْنُ إِسْحَقَ قَالَ الزُّهْرِيُّ ... ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ... فَقَالَ: اكْتُبْ ...
“Muhammad Ibn Ishaq and Al-Kalbi informed me, some others added in the narration saying: He said: Write (plural)”, without mentioning the name of the writer. Ibn Kathir reported. . عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبَ قَالَ ابْنُ إِسْحَقَ قَالَ الزُّهْرِيُّ ... ثُمَّ دَعَا رَسُ ولُ اللَّهِ « »... فَ قَالَ: اكْتُبْ - .
ابن اسحاق گفت: الزهری گفت... سپس رسولالله ﷺ علی بن ابیطالب را فراخواند و فرمود: «بنویس...». ابوعبید این روایت را در کتاب «الاموال» از ابن عباس نقل کرده است، که گفت:
“Ibn Ishaq said Al-Zuhri said…then the Messenger of Allah (pbuh) called upon ’Ali Ibn Abi Talib and said: ‘Write (singular)…’”. Abu ’Ubayd narrated it in the book of Al- Amwal from Ibn ’Abbas, where he said:
.»... فَ قَالَ لِعَلِيٍّ: أُكْ تُبْ يَا عَلِيُّ ...« .
.»... فَ قَالَ لِعَلِيٍّ: أُكْ تُبْ يَا عَلِيُّ ...« .
«…و او به علی گفت: "ای علی، بنویس…"» و الحاکم از ابن عباس روایت کرده است، و الذهبی آن را تصحیح و تأیید کرده و گفته است:
- “….and he said to ’Ali: ‘O ’Ali, write…’” and Al-Hakim narrated from Ibn ’Abbas, and Al-Dhahabi authenticated and approved it, saying:
. »... اكُْ تُبْ يَا عَلِيُّ ...« .
. »... اكُْ تُبْ يَا عَلِيُّ ...« .
«…ای علی، بنویس…». متن این صلحنامه معروف است و نیازی به ذکر آن در اینجا نیست. ج. نظامی: - نامه ابوبکر (رض) به خالد (رض) که در آن به او فرمان میدهد به شام سفر کند. ابویوسف در کتاب الخراج گفته است: «خالد میخواست الحیره را مرکز خود قرار دهد. اما نامه ابوبکر به او رسید که فرمان میداد به شام برود تا کمکی برای ابوعبیده و مسلمانان باشد…» د. نهادهای دولت غیر از نظامی - نامه رسول خدا ﷺ به معاذ دربارهٔ عُشر (یک دهم): یحیی بن آدم در کتاب الخراج از حسن روایت کرده که گفت: رسول خدا ﷺ به معاذ در یمن نوشت: «در آنچه آسمان سیراب میکند یا بهوسیلهٔ جویبار آبیاری میشود، عُشر (یک دهم) است، و آنچه با دلو و چرخ آب داده میشود، نصف عُشر است».
- “…..O ’Ali, write…”. The text of this peace treaty is well known and does not need mentioning here. c. The Military: - The letter of Abu Bakr (ra) to Khalid (ra), in which he commands him to travel to as-Sham. Abu Yusuf said in the book Al-Kharaj: “Khalid wanted to take Al-Heerah as his centre. However, the letter of Abu Bakr came to him commanding him to travel to as-Sham as reinforcement for Abu ’Ubaydah and the Muslims…” d. The institutions of the state other than the military - The letter of the Messenger (pbuh) to Mu’adh regarding the tenth (Al-Ushr): Yahya Ibn Adam narrated in the book of Al-Kharaj from Al-Hasan, he said: . إِلَى مُعَاذٍ بِالْيَمَنِ: فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ أَوْ سُقِيَ غَيْلاً كَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ « » العُشْرُ، وَمَا سُقِيَ بِالغَرْبِ فَنِصْفُ العُشْرِ .
– «رسول الله ﷺ به معاذ در یمن نوشت: «یکدهم [زکات] بر آنچه با باران یا با آب جاری سیراب میشود واجب است؛ و یکبیستم (نصف یکدهم) بر آنچه با دلو آبیاری میشود.» الشعبی همین روایت را نقل کرده است. ابن ابی شیبه نیز روایتی مشابه را در کتاب خود دربارهی قضاوت نقل کرده است.»
– “The Messenger of Allah (pbuh) wrote to Mu’adh in Yemen: “A tenth is payable on what is watered by rain or by sizable water; and a twentieth (have of a tenth) on what is watered by bucket.” Al-Sha’bi wrote the same narration. Ibn Abu Shaybah has also narrated similar in his book about ruling.
خلیفہ اپنی ضرورت کے مطابق کاتبوں (کُتّاب) کا تقرر کر سکتا ہے، بلکہ اگر وہ واجب امور کو ان کے تقرر کے بغیر انجام نہ دے سکے تو یہ کام واجب کے درجے تک پہنچ سکتا ہے۔ وہ مؤرخین جنہوں نے رسول اللہ ﷺ کی سیرت لکھی ہے ذکر کرتے ہیں کہ آپ ﷺ کے ایسے تقریباً بیس کاتب تھے۔
The Khalifah can appoint writers (Kuttab) according to his needs; rather it could reach to the level of being an obligation if he could not fulfill the obligatory tasks without appointing them. The authors who wrote the history of the Messenger of Allah (pbuh) mention that he had about twenty such writers.