ماده ۱۶۴
Article 164
دولت مراقبتهای بهداشتی رایگان را برای همه فراهم میکند، اما استفاده از مراقبتهای پزشکی خصوصی یا فروش دارو را منع نمیکند.
The State provides free health care for all, but it does not prevent the use of private medical care or the sale of medicine.
مراقبتهای بهداشتی از جمله منافع و امکاناتی است که مردم نمیتوانند بدون آن زندگی کنند و از این رو از ضروریات به شمار میآید. پیامبر ﷺ مردم را به درمان شدن فرمان داد:
Healthcare is part of the interests and utilities which the people cannot do without and so it is considered to be from the essentials. The Messenger (pbuh) ordered people to take treatment:
. جَاءَ أَعْرَابِ ي فَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَ تَدَاوَى؟ قَالَ: نَ عَمْ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ ي نُْزِلْ دَاءً « » إِلاَّ أَنْ زَلَ لَهُ شِفَاءً، عَلِمَهُ مَنْ عَلِمَهُ وَجَهِلَهُ مَنْ جَهِلَه .
. جَاءَ أَعْرَابِ ي فَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَ تَدَاوَى؟ قَالَ: نَ عَمْ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ ي نُْزِلْ دَاءً « » إِلاَّ أَنْ زَلَ لَهُ شِفَاءً، عَلِمَهُ مَنْ عَلِمَهُ وَجَهِلَهُ مَنْ جَهِلَه .
یک بادیهنشین آمد و گفت: ای پیامبر خدا ﷺ، آیا باید از درمان پزشکی بهره ببرم؟ او فرمود: از درمان پزشکی بهره ببر، زیرا خداوند (سبحانه و تعالی) هیچ بیماریای را نفرستاده مگر آنکه برای آن درمانی قرار داده است؛ کسی که آن را میداند آن را میداند و کسی که از آن بیخبر است از آن بیخبر است (به روایت احمد از اسامه بن شریک). و در روایت دیگری از طبرانی در المعجم الکبیر، به نقل از اسامة بن شریک:
“A Bedouin came and said: O Messenger of Allah (pbuh), should I make use of medical treatment? He replied: Make use of medical treatment, for Allah (swt) has not made a disease without appointing a remedy for it, the one who knows it knows it and the one who is ignorant of it is ignorant of it” (reported by Ahmad from Usama Bin Shareek). And in another version from Al- Tabarani in Al-Mu’jam Al-Kabir, reported from Usamam b. Sharik:
. فَأَتَاهُ نَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَسَأَلُوهُ، فَ قَالُوا: يَا رَسُولَ ،كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ « .» اللَّهِ، أَنَ تَدَاوَى؟ قَالَ: نَ عَمْ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ ي نُْزِلْ دَاءً إِلا أَنْ زَلَ لَهُ شِفَاء .
. فَأَتَاهُ نَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَسَأَلُوهُ، فَ قَالُوا: يَا رَسُولَ ،كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ « .» اللَّهِ، أَنَ تَدَاوَى؟ قَالَ: نَ عَمْ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ ي نُْزِلْ دَاءً إِلا أَنْ زَلَ لَهُ شِفَاء .
ما با رسول الله ﷺ بودیم که چند نفر از اعراب بادیهنشین آمدند. پرسیدند: ای رسول الله ﷺ، آیا از درمان پزشکی استفاده کنیم؟ فرمود: «از درمان پزشکی استفاده کنید، زیرا خداوند هیچ بیماریای نفرستاده مگر آنکه برای آن درمانی نیز قرار داده است.» و در سنن الترمذی نیز از أسامة بن شریک، با این عبارت آمده است:
“We were with the Messenger of Allah (pbuh), when some desert Arabs came. They asked: Messenger of Allah (pbuh), should we make use of medical treatment? He replied: Make use of medical treatment, for Allah (swt) has not made a disease without appointing a remedy for it.”. And in Al-Tirmidhi also from Usamah b. Sahrik with the wording:
. قَالَتْ الأَعْرَابُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا نَ تَدَاوَى؟ قَالَ: ن عََمْ، يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا، « فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلا وَضَعَ لَهُ شِفَاءً، أَوْ قَالَ دَوَاءً إِلا دَاءً وَاحِدًا، قَالُوا: يَا رَسُولَ » اللَّهِ، وَمَا هُوَ؟ قَالَ: ا لْهَرَم .
. قَالَتْ الأَعْرَابُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلا نَ تَدَاوَى؟ قَالَ: ن عََمْ، يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا، « فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلا وَضَعَ لَهُ شِفَاءً، أَوْ قَالَ دَوَاءً إِلا دَاءً وَاحِدًا، قَالُوا: يَا رَسُولَ » اللَّهِ، وَمَا هُوَ؟ قَالَ: ا لْهَرَم .
بعضی از بادیهنشینان پرسیدند: «ای فرستادهٔ خدا (صلی الله علیه وسلم)! آیا برای بیماریهایمان درمان کنیم؟» او فرمود: «بله، ای بندگان خدا! درمان کنید. زیرا خداوند هیچ بیماریای نفرستاده مگر آنکه برای آن درمانی قرار داده است» - یا - «درمانی. جز یک بیماری.» گفتند: «ای فرستادهٔ خدا (صلی الله علیه وسلم)! آن کدام است؟» فرمود: «پیری.»ﷺ و ترمذی گفته است که این روایت حسن صحیح است. الهَرَم (پیری) پایان عمر است که معمولاً با مرگ همراه میشود.
“Some Bedouins asked: 'O Messenger of Allah (pbuh) (s.a.w) shall we treat (our ill)?' He said: 'Yes, O worshipers of Allah (swt)! Use remedies. For indeed Allah (swt) did not make a disease but He made a cure for it' - or - 'a remedy. Except for one disease.' They said: 'O Messenger of Allah (pbuh) (s.a.w)! What is it?' He said: 'Old age.'”, and Al-Tirmidhi said this narration is Hasan Sahih. Al226 Haram (Elderliness) is the end of life, which is usually followed by death.
این [امر] دلالت بر جواز طلب درمان دارد. از راه درمان، سود حاصل میشود و زیان دفع میگردد، پس درمان از مصالح به شمار میرود. افزون بر این، بیمارستانها و درمانگاهها نیز وسیلهای است که مسلمانان برای طلب درمان و شفا از آن بهره میبرند؛ بنابراین، خدمات بهداشت و درمان از جمله مصالح و امکانات مورد نیاز است. دولت مکلف است مصالح و امکانات را فراهم کند، زیرا این امر از اموری است که دولت باید بهطور عملی آن را اداره کند، به دلیل سخن پیامبر ﷺ:
This indicates the permissibility of seeking treatment. Through treatment, benefit is gained and harm is prevented, so it is considered to be an interest, and on top of that the clinics and hospitals are a utility which the Muslims use for the sake of seeking treatment and cure, and so healthcare is, therefore, part of the benefits and utilities. The State is obliged to provide the benefits and utilities, because it is part of what the State must practically manage due to the words of the Messenger (pbuh) :
.» الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ «.
.» الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ «.
«الإمامُ راعٍ وهو مسؤولٌ عن رعيّته» (رواه البخاري عن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما). این از مسئولیتهای سرپرستی است و به همین سبب بر دولت واجب است که آن را برای مردم فراهم کند. از دلایل آن:
“The Imam is a guardian and he is responsible for his subjects” (reported by Al-Bukhari from ‘Abd Allah (swt) Bin Umar). This is from the responsibilities of guardianship and for that reason it is obligatory upon the State to ensure it is provided to the people. From the evidences for that:
مسلم از جابر روایت کرده که گفت:
Muslim reported from Jabir who said:
.» إِلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ طَبِيبًا، فَ قَطَعَ مِنْهُ عِرْقًا ثُمَّ كَوَاهُ عَلَيْهِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ «.
.» إِلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ طَبِيبًا، فَ قَطَعَ مِنْهُ عِرْقًا ثُمَّ كَوَاهُ عَلَيْهِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ «.
رسول الله ﷺ طبیبی را نزد أُبیّ بن کعب فرستاد. او رگ را برید و سپس آن را داغ کرد.
“The Messenger of Allah (pbuh) sent a physician to Ubayy b. Ka'b. He cut the vein and then cauterised it”.
الحاکم در «المستدرک» از زید بن اسلم، از پدرش روایت کرده که گفت: «در زمان عمر بن خطاب سخت بیمار شدم، پس عمر برایم طبیبی فراخواند و او مرا آنقدر گرم کرد که از شدت گرما هستههای خرما را میمکیدم.» بر این اساس، بر دولت واجب است که دارو و امکانات پزشکی را رایگان فراهم کند، زیرا این از هزینههایی است که بر بیتالمال واجب میشود، از آن جهت که منفعت و مصلحتی است بدون عوض، و در نتیجه دولت باید همهٔ خدمات بهداشتی و درمانی را بدون هزینه ارائه دهد. این، دلیلی است بر اینکه مراقبت درمانی از جمله چیزهایی است که دولت موظف است آن را رایگان در اختیار مردم قرار دهد.
Al-Hakim narrated in Al-Mustadrak from Zayd b. Aslam from his father who said: “I fell severely ill at the time of Omar Bin Al-Khattab, and so Omar called a physician for me, and so he warmed me up to the point I would suck on date pits due to the intense heat.” Based upon this, it is obligatory upon the State to provide free medication and medical facilities, since it is part of the expenditures obligated upon the Bayt Al-Mal from the angle of being an interest and utility without recompense, and accordingly the State must provide all the health services without cost. This is the evidence that healthcare is part of what the State is obliged to provide to the people for free.
در مورد جواز استخدام پزشک و پرداخت دستمزد به او، این به سبب آن است که درمان جستن مباح است؛ همانگونه که پیشتر ذکر شد، پیامبر ﷺ فرمود:
As for the permissibility of hiring a doctor, and paying him a fee, this is because seeking treatment is permitted (Mubah); as mentioned previously the Prophet said:
.» يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا «.
.» يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا «.
«ای بندگان خدا (سبحانه و تعالی)، درمان بجویید»، و از آنجا که درمان خدمتی است که پرداختکنندهی آن میتواند آن را به دست آورد، بنابراین تعریف اجاره بر آن منطبق است، و هیچ نهیای در این باره روایت نشده است. افزون بر این، از انس روایت شده که
“O Slaves of Allah (swt) seek treatment”, and since treatment is a service that the one paying for can achieve, therefore, the definition of hiring is applicable to it, and there has been no prohibition narrated regarding it. Above that, it is reported from Anas:
. حَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ، وَأَعْطَاهُ صَاعَيِْ مِنْ طَعَامٍ وَكَلَّمَ مَوَالِيَهُ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ « » فَخَفَّفُوا عَنْه .
. حَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ، وَأَعْطَاهُ صَاعَيِْ مِنْ طَعَامٍ وَكَلَّمَ مَوَالِيَهُ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ « » فَخَفَّفُوا عَنْه .
«پیامبر خدا ﷺ را عبد طیبہ حجامت کرد و به او دو صاع (غذا) داد و نزد اربابانش برای او شفاعت کرد، و آنان در نتیجه، آنچه را روزانه از او میگرفتند کاهش دادند.» (روایت بخاری از انس)، و منظور از «اربابان» مالکان او بوده است، زیرا او متعلق به گروهی بود، چنانکه روایت مسلم بر آن دلالت دارد. از ابن عباس روایت شده است:
“Allah (swt)'s Prophet was cupped by `Abd Taiba, to whom he gave two Sa of food and interceded for him with his masters who consequently reduced what they used to charge him daily.” (reported by Al-Bukhari from Anas), and what is intended by master was his owners since he was owned by a group, as indicated by the report in Muslim. It is reported by Ibn ‘Abbas:
. » وَأَعْطَى الحَْجَّامَ أُجْرَةً، وَلَوْ كَانَ سُحْتاً لََْ يعُْطِهِ احْتَجَمَ النَّ بِ «.
. » وَأَعْطَى الحَْجَّامَ أُجْرَةً، وَلَوْ كَانَ سُحْتاً لََْ يعُْطِهِ احْتَجَمَ النَّ بِ «.
«پیامبر ﷺ حجامت شد و به کسی که او را حجامت کرده بود، مزدش را پرداخت. اگر این کار حرام بود، آن را پرداخت نمیکرد.» (احمد با این لفظ روایت کرده، و مسلم و البخاری با لفظی متفاوت). در آن روزگار، حجامت از جمله درمانهایی بود که مردم با آن به سلامتی خود اهتمام میورزیدند، و این نشان میدهد که پرداخت اجرت برای آن جایز است. و مانند اجرت پزشک، فروش داروها نیز چنین است، زیرا این کار مباح است و شامل سخن خداوند (سبحانه و تعالی) میشود:
“The Prophet was cupped and he paid the wages to the one who had cupped him If it had been haraam, he would not have paid it.” (reported by Ahmad with this wording, and by Muslim and Al-Bukhari with a different wording). In those days Hijamah was part of the treatments that people would care for their health with, which indicates that to pay a fee for it is permitted. And similar to the fee for a doctor, is the selling of medicines since it is something permitted encompassed by the words of Allah (swt):
«و قد أحلّ الله البيع» (سورۃ البقرۃ: ۲۷۵)، و لا يوجد نصّ مروي يحرّمه. Note on the translation: the original gives "Allah (swt)" with the honorific abbreviated, and "TMQ 2:275" is a reference in square brackets, so I've rendered it in Persian script as a Qur'an citation instead. Here is the corrected version with the Qur'an verse marked in braces and the citation in Persian script: «و قد أحلّ الله البيع» (سورۃ البقرۃ: ۲۷۵)، و لا يوجد نصّ مروي يحرّمه.
“And Allah (swt) has permitted trade” (TMQ 2:275), and there is no text narrated to forbid it.