۲۱.۶ خراج (مالیاتِ زمین)
21.6 The Land Tax (Kharaj)
الخراج حقٌّ أباحه الله (سبحانه وتعالى) للمسلمين أن يأخذوه من الكفار. وهو حقٌّ يُفرض على رقبة الأرض التي فُتحت من الكفار بالحرب أو بالصلح، بشرط أن يتضمن عقد الصلح أن الأرض لنا (أي ملك للمسلمين)، وأن يبقى أهلها يزرعونها مقابل خراجٍ يدفعونه إلى الدولة. والخراج في اللغة العربية يعني الأجرة والغلّة أو الزرع. وكل أرض فُتحت من الكفار بعد إعلان الحرب عليهم تُعدّ أرضًا خراجية، وحتى لو أسلموا بعد الفتح فإن الأرض تبقى خراجية. وروى أبو عُبيد في "الأموال" عن الزهري: "أنّ رسول الله ﷺ أخذ الجزية من مجوس البحرين". قال الزهري: "ومن أسلم منهم قبِل منه النبي ﷺ إسلامه، وأمّن دمه وماله، إلا الأرض، فإنها صارت غنيمةً للمسلمين، لأنه لم يُسلم أولًا حين كان في قوةٍ"، أي حين كان بمنأى عن أيدي المسلمين. أما مقدار الخراج المفروض على الأرض فيُقدَّر بحسب طاقة الأرض. وقد راعى عمر (رضي الله عنه) عند فرض الخراج طاقة الأرض، دون ظلمٍ لصاحبها ولا إضرارٍ بالزارع. ففي بعض المناطق فرض على كل جريب (وهو قطعة من الأرض الصالحة للزراعة) قفيزًا ودرهمًا، وفرض في مناطق أخرى مقدارًا مختلفًا، وفي أرض الشام فرض مقدارًا آخر، فعُلم أنه راعى طاقة الأرض. وإذا كان الخراج يُقدَّر بحسب طاقة الأرض، فإنه يُحصَّل بحسب الطريقة التي فُرض بها. فإن كان الخراج مفروضًا على مساحة الأرض سنويًا، فإنه يُحصَّل عند انتهاء السنة القمرية، لأنها السنة المعتبرة شرعًا. اگر خراج بر مساحت زمینِ کشتشده تحمیل شود، خراج در پایان سال تقویمی دریافت میشود، زیرا آن سال مربوط به بارشها و کاشت محصول است. اگر خراج به صورت مشارکت تحمیل شود، یعنی اگر برآوردی مشخص بر اساس آنچه زمین معمولاً تولید میکند تعیین گردد، خراج هنگامی دریافت میشود که محصول برسد و برداشت گردد. امام حق دارد خراج را برآورد کند و در این کار، مناسبترین شیوه را با توجه به این سه جنبه برگزیند: یا بر اساس مساحت زمین، یا مساحت بخش کاشتهشده، یا با برآورد میزان تولید. اگر در زمین اصلاحاتی صورت گیرد و این امر به افزایش محصول بینجامد، یا اگر زمینها دستخوش عوامل گوناگونی شوند که به کاهش محصول انجامد، وضعیت باید بررسی شود. اگر افزایش، نتیجه کاری باشد که کشاورز انجام داده، مانند حفر چاه یا کانال، خراج افزایش نمییابد. اما اگر کاهش، در اثر کار خود کشاورز باشد، مانند تخریب کانال یا غفلت از چاه، خراج کاهش نمییابد و به ترمیم خسارتی که خود وارد کردهاند فرمان داده میشود. اگر افزایش یا کاهش به دست دولت پدید آید، یعنی اگر دولت چاهی حفر کند، یا برعکس، ترمیم چاهها و کانالها را رها کند، در این صورت دولت حق دارد خراج را افزایش دهد و هنگام کاهش محصول، آن را کاهش دهد. اگر کاهش یا افزایش بر اثر عوامل طبیعی رخ دهد، مانند کنده شدن درختان به دست طوفان یا ویران شدن کانالها بر اثر سیل، در این صورت زمین بر اساس توان بالقوهاش خراج میپردازد تا به کشاورزان ستم نشود. خراج باید برای مدت زمان مشخص و معلومی برآورد شود و نباید بهطور دائمی ثابت بماند. این برآورد با پایان یافتن دوره تغییر میکند و برآورد جدیدی بر اساس توان بالقوه زمین در زمان برآورد، برای دوره جدید تعیین میشود.