7.3.7 Iqtisodiy rivojlanish
7.3.7 Economic Development
Boylikni oshirish yo‘llari ehtiyojlarni ta’minlashdan alohida masala bo‘lib, u insoniy ehtiyojlarga emas, balki boylikni yaratishga taalluqlidir, shuning uchun u bir mamlakatdan boshqasiga farq qiladi. Musulmon mamlakatlarida bu masala asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yaxshilash, sanoat inqilobini amalga oshirish orqali hal etiladi, shunda iqtisodiy rivojlanish va o‘sishda sanoat asosiy usulga aylanadi hamda tijorat unumdorligi oshadi. Bu yondashuvni to‘rt bo‘limga ajratish mumkin:
The ways of increasing the wealth are a separate issue from providing the needs, as it deals with generating the wealth and not with the human needs, so it differs from one country to another. In Muslim countries, it is approached and dealt with chiefly by finding ways in which to improve the agricultural products, to launch an industrial revolution, so that industry becomes the main method used in economic development and growth, ant to increase commercial productivity. This approach may be divided into four sections :
Qishloq xo'jaligi siyosati.
The agricultural policy.
Sanoat siyosati.
The industrial policy.
Loyihalarni moliyalashtirish.
The financing of projects.
Tashqi bozor yaratish.
Creating an external market.
Qishloq xo'jaligi siyosati
The Agricultural Policy
Bu ekin-ekilgan mahsulotlarining hosildorligi va xilma-xilligini oshirishga asoslangan bo‘lib, odatda ikki usulga tayanadi: a) yerning unumdorligini oshirish vositalarini topish va b) ekin maydonlarini kengaytirish orqali ekspansiya qilish.
This is based on increasing the yield and variety of farm produce, and usually follows two methods : a) finding means of increasing productivity of the land, and b) increasing the farming lands as a method of expansion.
Bular zamonaviy va murakkab texnika, kimyoviy moddalar va yuqori sifatli urug' yordamida amalga oshiriladi. Davlat o'z mablag'larini ishlab chiqarish vositalarini sotib ololmaydigan dehqonlarga qarz emas, balki grant shaklida berishi kerak, shuningdek, bunga qodir bo'lganlarni bunday materiallarni sotib olishga rag'batlantirishi lozim.
These take place by using modern and sophisticated machinery, chemicals and by providing high quality seed. The State should provide grants (as opposed to loans) to the farmers who are unable to buy what they need in terms of machines, seed and chemicals, and it should also encourage those who are able, to buy such materials.
Kengayish barren yerlarni obod qilish va ularni ekinga yaroqli holatga keltirish orqali amalga oshiriladi. Davlat foydalanilmayotgan yoki noto'g'ri foydalanilayotgan feodal yerlarni, shuningdek o'zi nazoratida bo'lgan yerlarni, ishlashga qodir, ammo yeri yo'q yoki kam yeri bo'lgan dehqonlarga berishi kerak. Uch yil ketma-ket o'z yerini e'tiborsiz qoldirgan har bir kishi uni davlatga topshirishga majbur bo'ladi, davlat esa uni undan foydalanadigan kishilarga beradi. Imom Abu Yusuf rivoyat qilgan: "Muhammad ibn Ishoq menga rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob minbarda turib xalqqa murojaat qilib dedi: "Kim o'lik yerni olsa, u uning bo'ladi, kim devor qursa, uch yildan keyin unga haqqi yo'q. Chunki odamlar ekmaydigan yerlarini o'rab qo'yardilar"." (Kitob al-Xaroj).
The expansion takes place by encouraging the revival of barren land and cultivating it. The State should grant feudal lands which are improperly used or left unused, to farmers who are able to work but have no land or little land, and from lands that are under its control. Anyone neglecting his land for three consecutive years would be forced to give it up to the State, which would allocate it to people who would make use of it. Imam Abu Yusuf narrated that : “Muhammad ibn Ishaque related to me that ‘Umar ibn al-Khattab said addressing the people on the pulpit : ‘Whoever receives a dead land, (it) would belong to him and whoever constructs a boundary wall, has no right over it after three years. This was because the people used to enclose land which they did not cultivate.’” (Kitab al-Kharaj).
Ushbu ikki usulga amal qilish orqali qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmining oshishiga erishilar edi va qishloq xo‘jaligi siyosatining maqsadi amalga oshirilgan bo‘lar edi.
Sanoat siyosati
The Industrial Policy
Sanoatlashtirish siyosatining asosiy maqsadi mamlakatni sanoat davlatiga aylantirishdir. Bunday maqsadga erishishning to'g'ri yo'li, avvalo, mashinalar ishlab chiqarishdir; shundan keyingina boshqa sanoat tarmoqlarini joriy etish mumkin. Ustuvor vazifa mashinalar ishlab chiqaruvchi zavodlar qurishga berilishi kerak. Mamlakatni sanoat kuchiga aylantirishning boshqa yo'li yo'q. Faqat shundan keyin mahalliy ishlab chiqarilgan (ya'ni tayyorlangan) mashinalarga tayanadigan sanoat tarmoqlarini barpo etish mumkin bo'ladi.
The main aim of the industrial policy is to make the country an industrial one. The direct route towards achieving such an aim is to first of all manufacture the machines; then other industries can be introduced. The priority would be given to build factories to manufacture machines. There is no other way to turn the country into an industrial force. Only then can industries which rely on the machines produced (i.e. manufactured) locally, be established.
Ilgari sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish, mashinalar yasash uzoq vaqt talab qilishini va shuning uchun avvalo yengil sanoatni joriy etishdan boshlash kerakligini da'vo qilish asossiz va falokatga olib keladigan yo'ldir. Bu G'arb tomonidan islom dunyosining asosiy tashabbusini to'sish, uni iste'mol tovarlari sanoatiga e'tiborini qaratib turishga va G'arb sanoati uchun bozor bo'lib qolishga majbur qilish maqsadida tuzilgan reja hisoblanadi.
To claim that the manufacturing of machines takes a long time and that we should begin by introducing the light industries, is baseless and a recipe for disaster; it is a plan schemed by the West to impede the main initiative of the Islamic world, and to keep it concentrating on consumer goods industries and as a market for Western industries.
Shuningdek, bu loyihani sanoat kadrlari yo'qligi sababli amalga oshirib bo'lmaydi, deb o'ylash ham noto'g'ri. Birinchidan, musulmon mamlakatlarida o'z davlatlarida texnologiya va sanoat rivojlanmagani sababli ish topa olmayotgan malakali va tajribali mutaxassislar ko'p. Islom davlati sanoatlashtirish jarayonida ishtirok etishi uchun ushbu odamlardan foydalanadi. Bundan tashqari, sanoatlashgan mamlakatlarda sanoatchilar, muhandislar va texnik xodimlar ortiqcha bo'lib, ularni shartnoma asosida jalb qilish mumkin, musulmon yoshlari esa shunday bilimlarni egallashga o'qitiladi.
It is also wrong to believe that this venture is unfeasible because it requires industrial personnel which are not available. Firstly, Muslim countries have a large surplus of trained and qualified personnel who have no jobs due to unavailability of technology and industry in their own countries. These people would be used by the Islamic State for participation in the industrialisation process. Additionally, industrialised countries have a surplus of industrialists, engineers and technicians who can be contracted while the Muslim youth are trained to acquire such knowledge.
Loyihalarni moliyalashtirish
Financing the Projects
Islomdagi iqtisodiy siyosat davlat qabul qilishi kerak bo'lgan loyihalarni va shaxslar qabul qilishi kerak bo'lgan loyihalarni shubhasiz belgilab bergan. Qishloq xo'jaligi siyosati xususiy sektorga tegishli bo'lib, bu sohada davlat sektori uchun joy yo'q, faqat fermerlarga grantlar berish hamda to'g'onlar, kanallar va ariqlar kabi qurilish loyihalari va rivojlantirish ishlarini moliyalashtirish bundan istisno.
The economic policy in Islam has undoubtedly determined the projects which the State should adopt, and those which the individuals should adopt. The agricultural policy falls into the private sector, and there is no place for the public sector in this area, except in offering farmers grants and financing building projects and developments, like dams, canals and channels.
Sanoat siyosati xususiy sektor uchun ham ochiq, faqat sanoat tarmoqlari davlat mulkiga kiruvchi resurslar bilan bog'liq bo'lgan hollar bundan mustasno, masalan neft, asosiy foydali qazilmalar va boshqalar. Bunday tarmoqlar davlat (ya'ni davlat boshqaruvidagi) sektoriga tegishli bo'lishi shart. Tabiiyki, bu loyihalar, davlat yoki xususiy bo'lishidan qat'i nazar, moliyalashtirishni talab qiladi.
The industrial policy is open to the private sector as well, except where the industries are linked to resources that fall under the public ownership, like oils, basic minerals etc. Such industries must fall under the public (i.e. state run) sector. Naturally, these projects, whether public or private, require financing.
Xususiy sektorga kelsak, o'z loyihalarini moliyalashtirish usulini shaxs, kompaniya yoki sheriklar o'zlari ma'qul ko'rgan har qanday qonuniy yo'l bilan (ya'ni Shariat ruxsat bergan usullar bilan) tanlashga haqlidir.
As far as the private sector is concerned, it is up to the individual, the company or the partners to finance their projects in any way they deem fit by legal means (i.e. by what the Shari‘ah permits).
Davlat sektoriga kelsak, u o'z loyihalarini moliyalashtirish uchun chet el kreditlariga murojaat qilmasligi kerak, chunki bu chet el ta'sirining kuchayishiga, shuningdek, hozirda Uchinchi dunyo mamlakatlarida ko'rilayotgan, bunday kreditlar tufayli iqtisodiyoti falajlangan natijada revajlanadigan qashshoqlikning ortishiga olib keladi. Bundan tashqari, bunday kreditlar odatda foiz bilan bog'liq bo'lib, Islomda foiz haramdir. Shuning uchun Davlat o'z loyihalarini, sanoat inqilobini boshlash uchun yetarli mablag' to'plash maqsadida, hatto qodir bo'lganlarga soliq solish orqali bo'lsa ham, o'zi moliyalashtirishi kerak. Agar shunday choralar ko'rilsa, soliq solish bo'yicha islomiy hukm qo'llanilishi lozim, shunda kambag'al odamlar soliqqa tortilmasligi kerak.
As for the public sector, it should not resort to overseas loans to finance its projects, for this leads to increasing foreign influence, and also to increasing poverty, which is the result currently seen in Third World countries, whose economies are crippled by such loans. Besides, such loans are generally subject to interest, which is forbidden in Islam. Therefore, the State should finance its own projects even by imposing taxes upon those who can afford it, in order to raise sufficient funds to launch the industrial revolution. The Islamic verdict on taxation projects should apply if such measures were to be taken, such that poor people would not be subject to the taxation.
Xorijiy bozorlarni tashkil etish
Establishing the Foreign Markets
Marketing goods is one of the major factors that generate wealth. Many countries, both in the past and in the present, have taken great care to find markets for their goods and products. Many economic empires have been established on such a basis. It is therefore essential for the Islamic State to market its goods and products. However, this should not be an aim in itself, but a means of helping to purchase the goods necessary for the industrial revolution, to acquire hard currency, or to send Muslim youth to acquire the necessary education, such as civil engineering, medicine, and so on. Uzbek translation: Mahsulot va tovarlarni sotish boylik yaratuvchi asosiy omillardan biridir. O'tmishda ham, hozirda ham ko'plab davlatlar o'z tovar va mahsulotlari uchun bozor topishga katta e'tibor qaratgan. Ko'plab iqtisodiy imperiyalar aynan shunday asosda barpo etilgan. Shu sababli Islom Davlati uchun o'z tovar va mahsulotlarini sotish zarur. Biroq, bu o'z-o'zidan maqsad bo'lmasligi kerak, balki sanoat inqilobi uchun zarur tovarlarni sotib olishga, qattiq valyuta topishga yoki musulmon yoshlarini fuqarolik muhandisligi, tibbiyot va boshqa zarur ta'lim olishga yuborishga yordam beradigan vosita bo'lishi lozim.
Marketing goods is one of the major factors that generate wealth. Many countries have taken great care, past and present in finding markets for their goods and products. Many economic empires have been established on such a basis. It is essential therefore for the Islamic State to market its goods and products. However, this should not be an aim but a means to helping the purchase of goods necessary for the industrial revolution, to acquire hard currency or to send the Muslim youth to acquire the necessary education such as civil engineering, medicine etc.
Shu asosda xorijiy bozorlarni o‘zlashtirish siyosati, ya’ni tijorat va sanoat asosida, olib borilishi kerak. Diqqat turli mamlakatlar bilan savdo balansiga qaratilmasligi lozim. Eksportimiz importimizdan kam, ko‘p yoki teng bo‘lishi muhim emas, agar Iqtisodiy tizimning maqsadlari, tashqi siyosat va Davlatning boshqa majburiy mulohazalari amalga oshirilsa, shu bilan birga tijorat va sanoat faoliyati olib borilsa, savdo balansi foydamizga bo‘lsa ham, bo‘lmasa ham. Shuni ta’kidlash kerakki, Islom Davlatining savdoda izlaydigan asosi dunyodagi boshqa har qanday asosdan farq qiladi. Boshqa barcha mamlakatlar mahsulotlar qayerdan kelganiga qarab ish yuritadi, tadbirkor qayerdan ekanligiga qarab emas. Davlat esa savdosini tadbirkorning kelib chiqishiga asoslaydi, ishlab chiqarilgan yoki yetishtirilgan mahsulotlarning kelib chiqishiga emas. Savdo aloqalarini o‘rnatishda bu hisobga olinishi kerak. Shunday qilib, Islom Davlati, masalan, unga dushman bo‘lgan yoki u bilan urushda turgan mamlakatlar bilan hech qanday savdoda ishtirok etmaydi. Davlatning tadbirkorlari uning fuqarolari bo‘lib, ular boshqalar bilan Shariat bo‘yicha halol bo‘lgan mollar yuzasidan erkin savdo asosida muomala qiladilar; boshqa tadbirkorlar esa o‘z mamlakatlarining tashqi siyosatiga muvofiq savdo qiladilar.