۴۲ آثار تهاجم تبشیری
42 The Effects of the Missionary Invasion
تلاشِ تبشیری به عنوان پیشگام تلقی میشد که راه را برای استعمار اروپایی هموار کرد تا نخست جهانِ اسلام را از نظر فرهنگی فتح کند و سپس از نظر سیاسی آن را تصرف نماید. با فتح استانبول و بالکان و با آوردن اسلام به اروپا، رهبریِ فکریِ اسلامی به دست مسلمانان به کشورهای غرب منتقل شد. وقتی آن رهبری سست شد، کشورهای مسلمان هدف غرب قرار گرفتند، و غرب نیز رهبری فکری خود را به جهان مسلمان برد؛ آنجا با زمینهای حاصلخیز برای فرهنگ و تصورات خود درباره زندگی روبهرو شد که به شیوههای گوناگون و به نام علم، انسانگرایی و تبلیغ دینی کاشته شدند. غرب در این حد نیز متوقف نشد، بلکه با متوجه ساختن حملهٔ خود علیه اسلام، فرهنگ اسلامی و تصورات اسلامی درباره زندگی را بدنام کرد. این امر بر طبقهٔ تحصیلکرده و سیاستمداران تأثیر نامطلوب گذاشت، در واقع همهٔ کسانی را که حاملِ فرهنگ اسلامی بودند عمیقاً متأثر ساخت، و با گذشت زمان بر اکثریت مسلمانان نیز اثر گذاشت. اما درباره تحصیلکردهها، قدرتهای استعماری پیش از اشغال در مدارس تبشیری خود، و پس از اشغال در همهٔ مدارس دیگر، برنامهٔ آموزشی و برنامههای فرهنگی ویژهٔ خود را بر اساس فلسفه و فرهنگ خاص خویش و تصورات ویژهٔ خود درباره زندگی طراحی کردند. آنان شخصیت غربی را پایهٔ این فرهنگ و نهضت خود قرار دادند، و تاریخ و محیط خودشان را منابع اصلیِ موادی ساختند که ما مسلمانان با اشتیاق ذهن خود را از آن انباشته میکنیم. آنان به این هم بسنده نکردند، بلکه تا جزئیات برنامههای درسی دخالت کردند و مراقب بودند که هیچ موضوع جزئی از خط خارج نشود یا با اصول کلیای که نمایندهٔ فلسفه و فرهنگشان بود تناقض نداشته باشد. این وضع حتی دربارهٔ درسهای دین اسلام و تاریخ اسلام نیز صادق بود؛ هر دو برنامهٔ درسی بر مبنای غربی و مطابق تصورات غربی طراحی شده بودند.