23.3 Almashinuv bitimlari
23.3 Exchange Transactions
Qanday ko'p va xilma-xil bo'lmasin, almashinuv bitimlari har doim bir xil turdagi valyutani boshqa xil turdagi valyutaga ayirboshlash yoki bir turdagi valyutani boshqa turdagi valyutaga ayirboshlash bilan cheklanadi. Bitim faqat naqd pulni boshqa naqd pulga yoki zimma (kredit) ni boshqa zimmaga almashtirish orqali amalga oshadi. Naqd pul bilan zimmani almashtirish mumkin emas. Almashinuv bitimi amalga oshirilganda, shartnomalar tuzilib, pul to'langandan so'ng u kuchga kiradi va shartnoma tuzuvchi ikki tomondan hech biri o'z so'zidan qaytolmaydi, faqat jiddiy aldov yoki nuqson aniqlangan hollar bundan mustasno; bunday holatda shartnoma tuzuvchilardan biri bitimdan voz kechishi mumkin. Masalan, shartnoma tuzuvchilardan biri sotib olgan narsasida nuqson topsa, masalan, sotib olgan kumushi tarkibida mis borligini yoki kumush qorayganini aniqlasa, u sotib olgan mollarni qaytarishi yoki bitim tuzilgan paytdagi kelishilgan narx bo'yicha qabul qilishi ixtiyorida bo'ladi. Bu shuni anglatadiki, mollarni qaytarish bitim tuzilgan paytdagi narx bilan bir xil bo'lgan taqdirda ruxsat etiladi. Agar shartnoma tuzuvchilardan biri mollarni qabul qilsa, bitim haqiqiy bo'ladi, agar u ularni qaytarishga qaror qilsa, bitim bekor qilinadi. Masalan, agar kishi 24 karatli oltinni 24 karatli oltinga sotib olib, sotib olingan oltinning atigi 18 karatli ekanligini aniqlasa, bu aldov hisoblanadi va bunday holda u bitim tuzilgan paytdagi kelishilgan narx bo'yicha bitimni qabul qilish yoki uni rad etish o'rtasida tanlov qilish huquqiga ega bo'ladi. Shunday ekan, oltinni oltinga almashtirgan kishi nuqsonli oltinni chegirma bilan qabul qilishga qaror qilsa, bu ruxsat etilmaydi, chunki ikki mollardan birining qiymati yuqoriroq belgilanadi va bu "bir xil turdagi" bitimning shartlaridan biri bo'lgan tenglik shartining buzilishi bo'ladi.
No matter how numerous and varied the transactions of exchange are, they would always be confined to the trading of one currency for another of the same type, or the trading of one currency for another of a different type. The transaction only occurs either between ready cash for other ready cash, or between a Dhimma (credit) for another credit. The exchange cannot take place between cash and a credit. When the exchange transaction takes place, it becomes effective once the contracts and the cashing in have taken place, and neither of the two contracting parties can go back on his word, unless it became established that there had been a case of serious fraud or defect, in which case it is permitted for one of the contracting parties to withdraw from the deal. If, for instance one of the contracting parties found a defect in that which He had purchased, for example He found that the silver He had bought contained copper, or that the silver turned black, He has the option to return the goods He had bought or to accept them based on the agreed price at the time of the transaction. This means that the returning of goods is allowed as long as it is at the same rate as the time of the deal. If one of the contracting parties accepted the goods, the transaction would be valid, and if He decided to return them, the deal would be cancelled. If, for instance one bought 24 carat gold for 24 carat gold, only to find that the gold purchased is only 18 carats, this would be considered fraud, and in this case He would have the choice of either accepting the deal at the agreed price of exchange at the time of the transaction or rejecting it. So, if the person who exchanged the gold for gold decided to accept the gold with its defect at a discount, this would not be allowed because there would be a higher value placed on one of the two commodities, and there is an absence of equivalence which is a condition of a deal of the “same type”.
Boshqa bir misol: agar qarzdor qarzdoriga: "Qarzimdan bir qismini kamaytirsang, qolgan qarzni tezroq to'layman", desa, bu ham ruxsat etilmaydi, chunki bu naqd savdoni kelgusi savdoga, adolatsiz tarzda almashtirish bo'ladi, ya'ni go'yo qarzdor o'z qarzini qarzdoriga asl shartnomadan kamroq narxga "naqd" sotgan bo'ladi va shu tariqa ziyoda yuzaga keladi, bu esa riboдir. Xuddi shunday, agar qarzdor qarzdorga: "Menga qarzing bo'lgan 100 dirhamni tezroq to'lasang, sanga 10 dirham beraman", desa, bu ham ruxsat etilmaydi, chunki qiymatda nomutanosiblik bo'ladi, bu esa riboдir. Muslim Abu Sa'id al-Xudriy rivoyat qilgan hadisda Allohning Elchisi ﷺ shunday degan: "Oltinni oltinga, kumushni kumushga, bug'doyni bug'doyga, arpani arpaga, xurmoni xurmoga, tuzni tuzga — teng-teng va qo'ldan qo'lga sotinglar. Kim ortiqcha olsa yoki ortiqcha bersa, u riboga tushadi, oluvchi ham, beruvchi ham." Yana bir misol: agar bir kishi ikkinchisiga oltin qarzdor bo'lsa, ikkinchisi esa birinchisiga kumush qarzdor bo'lsa va ular bir-birlariga qarzlarini almashtirsalar, ya'ni birinchisi o'zining oltin qarzini o'ziga kumush qarzdor bo'lgan kishiga bergan kumushiga almashtirsa, bunday almashinuv joiz bo'ladi, chunki qarzning darhol to'lanishi mollarning darhol to'lanishi kabidir. Shuningdek, agar kishi oltin evaziga mol sotib olsa va sotuvchi mol qiymatini kumush bilan olsa, bu turdagi savdo ruxsat etiladi, chunki bir valyutani boshqa valyuta bilan to'lash joiz bo'lib, bu bitim aktiv va qarz (kredit) almashinuvi hisoblanadi. Buning dalili shuki, Abu Dovud va al-Asram o'zlarining "Sunan" kitoblarida Ibn Umar rivoyat qilib aytgan: "Men Baqi'da tuya savdosi bilan shug'ullanardim. Dinor evaziga sotib, dirham bilan olar edim yoki dirham evaziga sotib, dinor bilan olar edim." Shunday qilib, men buni o‘sha narsaga almashtiraman va o‘sha narsani shunga beraman, shuning uchun men Hafsaning uyida Allohning Elchisi ﷺ huzuriga bordim va dedim: “Ey Allohning Elchisi ﷺ, iltimos, eshitsangiz, sizdan bir narsa so‘ramoqchiman. Men Baqi’da tuyalarni sotaman; dinorlarda sotaman-u, dirhamlarda pul olaman yoki dirhamlarda sotaman-u, dinorlarda pul olaman. Men buni o‘shanga almashtiraman va o‘shanga beraman.” Allohning Elchisi ﷺ javob berdi: “Bunda hech qanday yomonlik yo‘q, agar siz kunning bozor narxi bo‘yicha savdo qilsangiz va ikkingiz o‘rtasida hali hal qilinmagan narsa qolgan holda sherigingizdan ajralmasangiz.” Shuningdek, agar bir kishi boshqasidan ikki soxta dinorga bitta haqiqiy dinor sotib olsa, bu ruxsat etilmaydi. Ammo agar u kumush dirhamlarga bitta haqiqiy dinor sotib olib, so‘ngra o‘sha dirhamlarga ikkita soxta dinor sotib olsa, bu ruxsat etiladi, ular bir kishidan olingan bo‘lsinmi yoki boshqasidan. Bunga sabab shuki, Muslim Abu Sa’id rivoyatida aytadi: “Bilol Allohning Elchisi ﷺ huzuriga bir xil Barni (yaxshi sifatli) xurmo olib keldi. Allohning Elchisi ﷺ so‘radi: ‘Bu qayerdan?’ Bilol javob berdi: ‘Bu bir muddat bizda bo‘lgan past sifatli xurmolar edi, men Allohning Elchisi ﷺ uchun taom sifatida ikki sa’ past sifatli xurmoni bir sa’ yaxshi sifatli xurmoga almashtirdim.’” Shunda Allohning Elchisi ﷺ dedilar: “Voy! Bu haqiqiy riboдir, shuning uchun bunday qilmang. Agar yaxshi sifatli xurmo sotib olmoqchi bo‘lsangiz, past sifatli xurmoni alohida savdoda sotib, so‘ngra (yaxshi sifatli xurmoni) sotib oling.” Shuningdek, Abu Sa’id va Abu Hurayra “ittifoq qilingan” hadisda rivoyat qiladilar: “Allohning Elchisi ﷺ Xaybarga bir kishini soliq yig‘uvchi etib tayinladilar. Bir kuni u yaxshi sifatli, Janib deb ataladigan xurmo olib keldi. Shunda Allohning Elchisi ﷺ dedilar: ‘Xaybarning barcha xurmolari shunday ekanmi?’ U dedi: ‘Yo‘q, Alloh haqqi, ey Allohning Elchisi! Biz bu yaxshi sifatli xurmodan bir sa’ani ikki sa’a past sifatli xurmo evaziga va yana ikki sa’asini uch sa’a evaziga sotib olamiz.” Shunda Allohning Elchisi ﷺ dedilar: “Buni qilmang; aksincha, sizdagi past sifatli xurmoni dirhamga sotib, so‘ngra dirhamlar bilan Janeeb xurmosini sotib oling.” Bu yerda Allohning Elchisi ﷺ o‘sha kishiga xurmosini o‘zi sotib oladigan odamdan boshqasiga sotishni buyurmadilar. Agar xurmoni o‘sha sotib oladigan kishining o‘ziga sotish harom bo‘lganida, Allohning Elchisi ﷺ buni o‘zlarining soliq yig‘uvchisiga tushuntirgan bo‘lardilar. Demak, bu joiz bo‘ldi, chunki bir turdagi mahsulot (xurmo) boshqa turdagi mahsulot (xurmo) evaziga hech qanday shart yoki yashirin kelishuvsiz (sirtdan kelishib olinmasdan) sotildi, shuning uchun bu xuddi boshqa odamdan sotib olingandek joiz hisoblanadi. Xuddi shunday, oltinni kumushga sotib, so‘ngra kumush sotib olish ham joiz bo‘lardi. Biroq, agar bu oldindan kelishuv va yashirin bitimlarga bog‘liq bo‘lsa, u joiz bo‘lmaydi va taqiqlangan hiyla deb hisoblanadi. Buning sababi, Islomda har qanday hiyla-nayrang taqiqlangan va noqonuniy hisoblanadi, ya’ni aldov orqali harom ishni amalga oshirish niyatida shartnomani qonuniy ko‘rsatishga urinish. Bunga Alloh taqiqlagan ishni so‘rash, Alloh buyurgan ishni e’tiborsiz qoldirish, haqni yashirish va shunga o‘xshashlar kiradi. Chunki haromga olib boradigan narsaning o‘zi ham harom hisoblanadi. Shuningdek, Ahmad Ubada ibn As-Somit rivoyatida Allohning Elchisi ﷺ shunday deganlarini xabar qilgan: “Mening ummatimdan bir guruh kelajakda “xamr” (mast qiluvchi ichimliklar)ni boshqa nom bilan atab, halol deb hisoblaydi.” Ahmad, shuningdek, Abu Molik al-Ash’ariy rivoyatida, u Allohning Elchisi ﷺ shunday deganlarini eshitganini aytgan: “Mening ummatimdan odamlar aroqni (xamrni) boshqa nom berib ichadilar.” Shunday qilib, almashuv Islomda Shari’at tomonidan belgilangan muayyan qoidalarga muvofiq joiz bo‘lgan bitimlardan biridir. U mahalliy hamda xorijiy savdoda amalga oshirilishi mumkin. Худди олтиннинг кумушга ва кумушнинг олтинга, мамлакатнинг бир хил валютасида алмаштирилганидек, бу ишни хорижий валютада ҳам амалга ошириш мумкин, уйда ёки чет элда бўлишидан қатъи назар, алмашувлар пул юзасидан ёки тижорат юзасидан бўлганидан ҳам қатъи назар, шунингдек бир валютани бошқасига алмаштириш назарда тутилганда ҳам. Турли валюталар орасидаги хорижий алмашувни батафсил ёritish учун пулнинг табиатини чуқур ўрганишимиз керак.