۳.۲ علم و روشِ علمی
3.2 Science and Scientific Method
اگر انسان، چنانکه غرب مدعی است، خود قانونگذار باشد، پس چگونه قانون وضع میکند؟ دانش بشری را از کجا به دست میآورد؟ معیار سنجش واقعیت چیست؟ غرب پس از آنکه دین را، هم بهعنوان منبع دانش و هم بهعنوان روش، از زندگی کنار نهاد، پرسشهای روششناختی را مطرح کرد، پرسشهایی که به شیوهی تولیدی اندیشیدن مربوط میشد. پاسخ غرب به دو مکتب محدود ماند: مکتب عقلگرایی (راسیونالیسم) و مکتب تجربهگرایی (امپیریسم). مکتب عقلگرایی اعلام میکند که اندیشه بر واقعیت مقدم است؛ از این رو، عقل را بهعنوان منبع شناخت تکیهگاه قرار میدهد، نه حواس را. این مکتب معتقد است که عقل، چه از راه شهود یا استدلال قیاسی، و چه از راه دانش فطری، معیار یقین و واقعیت است، نه تجربه و آزمایش. اما مکتب تجربهگرایی بر آن است که احساس، تنها منبع تولید اندیشه است. این مکتب همچنین مدعی است که تمام دانش بشری پیشین نیز از راه آزمایش و احساس، یعنی «پسینی» (لاتینی: «از آنچه پس از آن میآید») و نه «پیشینی» به دست آمده است. بر پایهی تجربهگرایی، روش علمی تجربی شکل گرفت. واژهی امپیریسم از واژهی یونانی باستان «empeiria» به معنای «تجربه» گرفته شده است که وابستگی آن را به آزمایش بهعنوان معیار واقعیت و دانش نشان میدهد. از دیدگاه تجربهگرایانه، فلسفههای گوناگونی پدید آمد که بر اندیشههای مربوط به نظامهای اجتماعی در غرب تأثیر گذاشت. از این دیدگاه تجربی، فلسفههای ماتریالیسم، سودگرایی، پوزیتیویسم، پragmatism و دیگر مکاتب پدید آمدند.