4.2 Xalifaning shartlari
4.2 Conditions of the Khaleefah
Xalifa xilofat lavozimiga loyiq bo‘lishi va unga xilofat bay’ati qonuniy ravishda amalga oshishi uchun yettita shartnoma sharti(ni) qanoatlantirishi kerak. Bu yettita shart zarurdir. Agar ulardan birortasi ham bajarilmasa, xilofat shartnomasi amalga oshmagan hisoblanadi va yaroqsiz (batil) deb topiladi.
The Khaleefah must satisfy seven contractual conditions in order to qualify for the Khilafah post and for the Bay’ah of Khilafah to him to take place legitimately. These seven conditions are necessary. If just one condition is not observed the Khilafah contract would not have taken place and it would be considered null and void.
Shartnomaning shartlari quyidagilardir:
The contracting conditions are:
Birinchidan. Xalifa musulmon bo‘lishi shart; xalifalik lavozimi kofirga hech qachon ruxsat etilmaydi va unga itoat qilish ham joiz emas. Chunki Alloh (SWT) aytadi:
Firstly. The Khaleefah must be Muslim; the post of Khilafah is never allowed for the unbeliever, nor is it allowed to obey him. Because Allah (swt) says:
Va Alloh hech qachon kofirlarga mo‘minlar ustidan hech qanday yo‘l (hukmronlik) bermaydi. [TMQ An-Nisa: 141]
“And Allah will never (lan) give the unbelievers any way (of authority) against the believers.” [TMQ An-Nisa: 141]
Hukmronlik hukmdorning hukmronlik qilinayotganlar ustidan eng kuchli vositasidir, shuning uchun "lan" (hech qachon) so'zi kofirning musulmonlar ustida xoh xalifalik, xoh boshqa har qanday hokimiyat lavozimini egallashini qat'iy taqiqlashni anglatadi. Bu, o'z navbatida, musulmonlarga kofirni o'zlari ustidan hukmronlik qilishiga yo'l qo'yishni taqiqlaydi.
Ruling is the strongest way for the ruler over the ruled, hence the term ‘lan’ (never) means the categorical prohibition of the unbeliever (Kafir) from taking a post of authority over the Muslims, be it the Khilafah or any other post of authority. This in turn forbids the Muslims from accepting the Kafir to rule over them.
Bundan tashqari, xalifa – bu hokimiyatdagi shaxs bo'lib, Alloh (swt) musulmonlar ishlarini boshqaruvchi shaxs musulmon bo'lishi kerakligini farmon qilgan. Alloh (swt) aytadi:
Besides, the Khaleefah is the person in authority and Allah (swt) has decreed that the person in charge of the affairs of the Muslims should be Muslim. Allah (swt) says:
"Ey iymon keltirganlar, Allohga itoat qilinglar, Rasulga va aranglardagi amr egalariga (Ulil-Amr) itoat qilinglar." [TMQ An-Nisa: 59]
“O you who believe, obey Allah and obey the Messenger and those in authority (Ulil-Amr) from amongst you.” [TMQ An-Nisa: 59]
U shuningdek aytadi (SWT):
He (swt) also says:
"Ularga xavfsizlik yoki qo'rquv bilan bog'liq biror xabar yetib kelsa, ular uni tarqatib yuboradilar. Agar ular uni Rasulga ﷺ yoki ularning orasidagi ulul-amrga (hukmdorlarga va ilm egalariga) qaytarganlarida edi..." [TMQ; An-Nisa: 83]
“When there comes to them some matter touching public safety or fear they divulge it .If they had only referred it to the Messenger or to the people of authority (Ulil- Amr) from among them.”[TMQ; An-Nisa: 83]
"Ulil-Amr" iborasi har doim musulmonlarga nisbatan zikr qilingan va u faqat tegishli kishilarning musulmon ekanligini bildirish uchun boshqa hech qanday kontekstda zikr qilinmagan. Bu ularning musulmon bo‘lishi kerakligini isbotlaydi. Xalifa hokimiyat egasi bo‘lgani va u o‘zi Mu’aviniy (yordamchilar), Vulat va ’Ummal kabi hokimiyat lavozimlariga kishilarni tayinlovchi bo‘lgani uchun, demak, o‘zi ham musulmon bo‘lishi kerak.
The phrase “Ulil-Amr” has always been mentioned in connection with the Muslims, it has not been mentioned in any other context other than to indicate that the people concerned are Muslims. This proves that they must be Muslims. Since the Khaleefah is the person in authority and it is He who appoints people in positions of authority such as his Mu’awinoon (assistants), Wulah and ‘ummal, He himself must, therefore, be Muslim.
Ikkinchidan. Xalifa erkak bo‘lishi shart. Ayolning xalifa bo‘lishi harom, ya’ni xalifa erkak bo‘lishi kerak, ayol emas. Al-Buxoriy Abu Bakra roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: Jamal (tuya) kunlarida Alloh menga bir so‘zni eshitishimga imkon berdi. Men Jamal ahli bilan qo‘shilib, ular bilan jang qilmoqchi bo‘lganimda, Allahning Rasuli ﷺ bu so‘zni aytgan edilar: Rasulullah ﷺ forslar Kisraning qizini (podsho) qilib tayinlaganini eshitganlarida, shunday dedilar:
Secondly. The Khaleefah must be male. It is forbidden for a female to be Khaleefah, i.e. the Khaleefah must be a man, not a woman. Al-Bukhari reported on the authority of Abi Bakra that He said: Allah has given me the privilege of a word which I heard from the Messenger of Allah during the days of Al-Jamal (the camel), when I was about to join the people of Al-Jamal and fight with them: When the Messenger of Allah heard that the people of Persia had appointed the daughter of Chosroes (Kisra), He said:
“Qavm (Wallaow) ayollarni o‘z ishlarining boshqaruvchisi etib tayinlagan kishilar hech qachon muvaffaqiyatga erishmaydilar.” Agar Allohning Elchisi ﷺ o‘z ishlarini ayolga topshirgan kishilarga muvaffaqiyatsizlikni xabar qilgan bo‘lsa, bu taqiqni bildiradi. Chunki bu gap o‘z ustidan hokimiyatni ayolga bergan kishilarni tanqid qilish shaklida kelgan va ularning muvaffaqiyatini inkor etgan, shuning uchun qat’iy taqiqni ifodalaydi. Demak, ayolni hokimiyat lavozimiga tayinlashni taqiqlash qat’iy qarinaga (Qareenah) bog‘langan, bu taqiq qat’iy ekanini bildiradi. Shuning uchun ayolni hokim etib tayinlash haromdir. Bu o‘rinda ayolni hokimiyat lavozimiga tayinlash deganda, uni xalifa etib tayinlash va hokimiyatga bog‘liq boshqa har qanday lavozim tushuniladi. Chunki bu hadis hokimlik masalasiga oid bo‘lib, Kisroning qizining malika etib tayinlanishiga xos emas. Hadis barcha narsani qamrab oluvchi umumiy ham emas, balki faqat hokimlik va boshqaruv masalalariga taalluqli, shuning uchun hokimlik lavozimlaridan boshqalariga tatbiq etilmaydi.
“People who appoint (Wallaow) a women as their leader will never succeed.” If the Messenger of Allah (pbuh) foretold the failure to those who assign the running of their affairs to a woman this indicates a prohibition. This is because it came in the form of reproach to those who give authority over themselves to a woman by negating their success thus indicative of definite prohibition. So the prohibition of appointing a woman to a position of authority came linked with a connotation (Qareenah) that indicates that the prohibition is decisive. Therefore, appointing a woman as a ruler is forbidden (Haram). Appointing a woman to a position of authority in this case means appointing her as Khaleefah and any other post connected with ruling. This is because this Hadith is related to the issue of ruling not specific to the appointment of Chosroes’s daughter as queen. The Hadith is not also general to cover everything but related only to matters regarding ruling and authority, so it does not apply to other than ruling positions.
Uchinchidan. Xalifa voyaga yetgan bo'lishi shart; yoshi kichik (balog'atga yetmagan) yigitni tayinlash harom. Abu Dovud Ali ibn Abi Tolibdan rivoyat qiladi: Allohning Elchisi ﷺ shunday dedilar:
Thirdly. The Khaleefah must be mature; it is forbidden to appoint a youth (pre-pubescent). Abu Dawoud narrated from ‘Ali Ibnu Abi Talib that the Messenger of Allah (pbuh) said:
“Hisob-kitob uch kishidan olib qo‘yilgan: uyquda bo‘lgan kishidan to uyg‘onguncha, bolakay (balog‘atga yetmagan)dan to balog‘atga yetguncha, va aqli buzuqdan to aqlini qaytarib olguncha.” ‘Aliydan boshqa rivoyatda: “Qalam uch kishidan ko‘tarilgan: aqli buzilgan kishidan to aqlini qaytarib olguncha, uyquda bo‘lgan kishidan to uyg‘onguncha va bolakay (balog‘atga yetmagan)dan to balog‘atga yetguncha.” Demak, qalam ko‘tarilgan kishi o‘zi uchun javobgar bo‘la olmaydi va Shar’iy jihatdan hech qanday mas’uliyat yuklanmaydi; shuning uchun unga xalifa bo‘lish yoki biror boshqaruv lavozimini egallash joiz emas, chunki u o‘z harakatlari uchun javobgar emas. Dalil sifatida ham keltiriladi: Aqil, Zahro ibn Ma’bad bobosi ‘Abdulloh ibn Hisham orqali rivoyat qilishicha, u Nabiy ﷺ davriga yetgan edi. Onasi Zaynab bint Humayr uni Allohning Elchisi ﷺ huzuriga olib borib: “Ey Allohning Elchisi! Unga bay‘at oling”, dedi. Nabiy ﷺ esa…
“Accountability is lifted off three persons: The dormant until He awakes, the boy (adolescent) until He reaches maturity and the deranged until He regains his mind.” In another narration from ‘Ali “The pen has been raised off three persons: The deranged in his mind till He restores his mind, the dormant till He wakes up and the adolescent till He reaches maturity.” Therefore, the person for whom the pen is raised is not able to be responsible for himself, and He is not under any liability by Shar’a, so it is unlawful for him to become Khaleefah or to hold any post of authority for He is not responsible for his own actions. Evidence is also derived from the fact that the Messenger Aqeel, Zahra ibn Ma’abed from his grandfather ‘Abdullah Ibnu Hisham who reached the time of the Prophet (pbuh) and his mother Zainab bint Humair took him to the Messenger of Allah (pbuh) and said: ‘O Messenger of Allah! Take his Bay’ah’. The Prophet (pbuh):
«U hali kichkina bola», shunda u boshini silab, unga duo qildi. Demak, agar kichkina bolaning bay'ati to'g'ri bo'lmasa va u xalifaga bay'at bera olmasa, u o'zi ham shubhasiz xalifa bo'la olmaydi.
“He is still a little boy”, so He stroked his head and prayed for him. Therefore, if the Bay’ah of the little boy is not valid, and He cannot give a Bay’ah to a Khaleefah, He evidently cannot be Khaleefah himself.
To'rtinchidan. Xalifa aqlli bo'lishi shart; aqli noqis bo'lgan kishining xalifa bo'lishi harom, chunki Allahning Elchisi ﷺ shunday degan:
Fourthly. The Khaleefah must be sane; it is unlawful for a Khaleefah to be insane because the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Qalam uch kishidan ko'tarilgan: aqli buzilgan kishidan — aqli qaytguncha, uyquda yotgan kishidan — uyg'onguncha, va balog'atga yetmagan boladan — balog'atga yetguncha." Qalam ko'tarilgan kishi mukallaf emas. Shuningdek, aql mas'uliyat va amallarning to'g'riligi uchun shart. Xalifa qonunlarni joriy etadi va barcha huquqiy vazifalarni bajaradi; shuning uchun aqli noqis xalifaga ega bo'lish joiz emas, chunki aqli noqis kishi o'z ishini yuritolmaydi va o'z amallari uchun javobgar bo'lmaydi, demak u xalqning ishlarini yuritishga yanada kuchliroq sababsiz ravishda layoqatsizdir (Bab Awla).
“The pen has been raised off three persons: The deranged in his mind till He restores his mind, the dormant till He wakes up and the adolescent till He reaches maturity.” The person off whom the pen is raised is not under obligation. Also the mind is the condition for responsibility and for the validity of actions. The Khaleefah enacts the rules and executes all the legal duties, it is therefore unlawful to have an insane Khaleefah because the insane cannot look after himself, nor is He responsible for his own actions, thus He cannot look after the affairs of the people by greater reason (Bab Awla).
Beshinchidan. Xalifa adolatli (‘adl) bo‘lishi shart; uning fosiq (itoatsiz, yo‘ldan chiqqan) bo‘lishi joiz emas. Adolat xalifalikni tuzish va uning davom etishi uchun majburiy asosdir. Chunki Alloh (SWT) guvoh adolatli bo‘lishi shartini qo‘ygan. U (SWT) aytadi:
Fifthly. The Khaleefah must be just (‘Adl); it is not allowed for him to be a ‘Fasiq’ (rebel). Justice is an obligatory foundation for contracting the Khilafah and for its continuity. This is because Allah (swt) has stipulated that the witness must be just. He (swt) says:
"Va o'zlaringizdan ikki adolatli kishining guvohligini talab qiling." [TMQ At-Talaq: 2]
“And seek the witness of two just men from amongst you.” [TMQ At-Talaq: 2]
Demak, agar guvohning odil bo'lishi shart qilingan bo'lsa, unda yuqori lavozimni egallagan va guvohning o'zi ustidan hukm yurgizadigan xalifaning ham odil bo'lishi, ayniqsa, ustuvorroq darajada zarur. Chunki adolat guvohda shart qilingan bo'lsa, uning xalifada mavjud bo'lishi undan ham ko'proq darajada lozim bo'ladi (Bab Awla).
So if the witness must be just, then the Khaleefah who holds a higher post and rules over the witness himself should, by greater reason, be just. For if justice was stipulated in the witness, its presence in the Khaleefah must exist by greater reason (Bab Awla).
Oltinchidan. Xalifa erkin kishi bo‘lishi shart; chunki qul o‘z xo‘jayinining hukmi ostida bo‘ladi, shuning uchun u o‘z ishlarini yurita olmaydi. Demak, u boshqalarning ishlarini yuritish va ularning ustidan hokim bo‘lish huquqiga ega emas.
Sixthly. The Khaleefah must be a freeman; since the slave is under his master’s sovereignty, so he cannot run his own affairs, therefore he has no power to run other people’s affairs and be a ruler over them.
Yettinchi. Xalifa xilofat vazifasini bajarishga qodir va mohir bo‘lishi kerak; bu bay’at (biat) ajralmas qismidir. Bunga qodir bo‘lmagan kishi, bay’at (biat) berilgan Kitob va Sunnat asosida xalq ishlarini boshqarish vazifasini bajara olmaydi.
Seventhly. The Khaleefah must be able and skilled in carrying out the task of the Khilafah; this is an integral part of the Bay’ah. One who is unable to do so cannot perform the duty of running the people’s affairs by the Book and the Sunnah upon which he took the pledge of allegiance (Bay’ah).