4.19 Xalifaning chetlatilishi
4.19 The removal of the Khaleefah
Halifa o'z holati shunday o'zgarsaki, bu uni xalifalik lavozimidan chetlatsa, u darhol chetlatiladi. Agar halifaning holati xalifalik lavozimidan chetlatmaydigan, biroq Shar'iy hukm uning o'z lavozimida davom etishiga ruxsat bermaydigan tarzda o'zgarsa, u albatta chetlatilishi kerak.
The Khaleefah is removed immediately if his status changed in a way that takes him out from the post of the Khilafah. The Khaleefah must be removed if his status changes in a way that does not take him out from the post of the Khilafah, but He is not allowed by Shar’a to continue in his post.
Halifani xalifalik lavozimidan chetlatadigan holat bilan uni chetlatish shart bo'lgan holat o'rtasidagi farq shundaki, birinchi holatda uning holati o'zgarishi bilan itoat qilish majburiyati darhol tugaydi. Ikkinchi holatda, ya'ni uni chetlatish shart bo'lgan holatda esa, uni amalda chetlatilguncha uning itoati majburiy bo'lib qoladi.
The difference between the case that takes the Khaleefah out from the post of the Khilafah, and the case in which He must be removed is that in the first case, obedience is not compulsory as soon as his status changes. While in the second case, where He must be removed, his obedience remains compulsory until He is effectively removed.
Xalifani xalifalik lavozimidan chetlashtiradigan uchta holat bor:
There are three cases that take the Khaleefah out from the post of the Khilafah:
Birinchidan: Agar u murtad (dinidan qaytgan) bo‘lsa. Bunga sabab, xalifa tayinlashning shartlaridan biri Islom ekanligidir. Bu dastlabki shart va davom etish sharti hamdir. Islomni rad etgan (murtad bo‘lgan) kishi kofirga aylanadi va agar murtadlikdan tavba qilmasa, uni o‘ldirish kerak. Kofirning musulmonlar ustidan hukmronlik qilishi yoki ularga biron-bir hokimiyatga ega bo‘lishi harom qilingan, chunki Alloh (SWT) shunday deydi:
Firstly: If He becomes a Murtad (apostate). This is because one of the conditions of contracting the Khilafah is Islam. This is an initial condition and a condition of continuity. Whoever rejects Islam (commits apostasy) He becomes a disbeliever and He should be killed if He does not renounce his apostasy. It is forbidden for a Kafir to rule over the Muslims, or to have any authority over them, for Allah (swt) says:
“Va Alloh hech qachon kofirlarga mo‘minlar ustidan yo‘l (hokimiyat) qo‘yib bermaydi.” [TMQ An-Nisa: 141] Alloh (SWT) yana aytadi:
“And Allah will never allow for the Kafirs to have a way (authority) over the believers.” [TMQ An-Nisa: 141] Allah (swt) also says:
“Ey iymon keltirganlar, Allohga itoat qilinglar, Rasulga va sizlardan bo‘lgan ulul amrlarga itoat qilinglar.” [TMQ An-Nisa: 59]
“O you who believe obey Allah and obey the Messenger and those in authority from amongst you.” [TMQ An-Nisa: 59]
"Sizlar orasidan" (minkum) degan ibora oyatda hukmdor shaxslar musulmon bo‘lishi kerakligini aniq ko‘rsatadi. Agar hukmdor kofirga aylansa, u sizlardan emas. Shunday qilib, Qur’on hukmdor uchun shart qilib qo‘ygan xususiyat, ya’ni Islom, unda bo‘lmaydi. Demak, Xalifa murtad bo‘lsa, u Xalifalik lavozimidan chetlatiladi. U endi musulmonlarning Xalifasi bo‘lmaydi va musulmonlar unga itoat qilishga majbur bo‘lmaydilar.
“From amongst you” (Minkum) in the verse, clearly indicates that those in authority must be Muslims. If the person in authority becomes a disbeliever then He is not from amongst us. Thus the characteristic that the Qur’an laid down as a condition for the person in authority, namely Islam, would be absent. The Khaleefah will therefore be taken out of the post of the Khilafah if He commits apostasy. He will then no longer become a Khaleefah of the Muslims, nor will they be obliged to obey him.
Ikkinchidan: Agar xalifa qaytarib bo‘lmaydigan darajada aqldan ozsa. Buning sababi shuki, aql-idrokli bo‘lish xalifalikni tayinlashning shartlaridan biridir va uning davom etishining ham sharti hisoblanadi. Chunki Allohning Elchisi ﷺ shunday degan:
Secondly: If the Khaleefah becomes irreversibly insane. This is because sanity is one of the conditions of contracting the Khilafah and it is a condition of its continuity. For the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Uch holatda hisob-kitob ko'tarilgan bo'ladi..." — u Payg'ambar ﷺ shunday degan joyigacha:
“Accountability is lifted in three instances...” to the point where He (pbuh) said:
“aqli joyiga kelguncha devona.” Boshqa rivoyatda,
“the insane until He regains his senses.” In another narration,
“aqli kasal bo‘lganlar shifo topguncha” [ta’kidlanadi]. Javobgarlikka tortilmaydigan kishi o‘zini o‘zi boshqara olmaydi; shu sababli, yanada muhimroq darajada, u xalifa bo‘lib qolib, xalqning ishlarini yuritishi mumkin emas.
“the mad until He is cured.” Whoever is not accountable cannot look after himself, therefore by greater reason He cannot remain a Khaleefah, looking after peoples’ affairs.
Uchinchidan: Agar xalifa kuchli dushman tomonidan qamoqqa olingan bo‘lsa, ulardan o‘zini ozod qila olmasa va buning uchun hech qanday umid yo‘q bo‘lsa, u lavozimdan chetlatilishi kerak, chunki qamoqqa olinishi uni musulmonlar ishlarini yuritishdan butunlay ojiz qiladi va u go‘yo mavjud emasdek bo‘ladi.
Thirdly: If the Khaleefah is imprisoned by a formidable enemy, and can’t free himself from them, and there is no hope of doing so. In this case He should be removed, for his imprisonment makes him completely unable to look after the Muslims affairs, and He would be as if He does not exist.
Shu uch holatda xalifa xilofat lavozimidan chetlatiladi va hatto uni lavozimdan olish haqida hukm chiqarilmagan bo'lsa ham, darhol lavozimidan ozod etilishi kerak. Unga itoat qilinmaydi va uning buyruqlari, bu uch holatdan birida ekanligi haqida dalil bo'lgan har kim tomonidan ijro etilmaydi. Biroq, bu holatlardan birining unda yuz berganligini isbotlash zarur. Isbot shikoyatlar sudi (mazolim) tomonidan o'rnatilishi kerak, u xalifaning xilofat lavozimidan chetlatilganligi va lavozimdan ozod etilishi kerakligi haqida hukm chiqaradi, shunda musulmonlar xilofat lavozimini boshqa kishiga topshirishlari mumkin bo'ladi.
In these three cases the Khaleefah is taken out of his post of the Khilafah and He should immediately be removed, even if there was no verdict of his removal issued. He is not to be obeyed, and his orders should not be executed by whoever has a proof that the Khaleefah is under any of these three conditions. However, it is necessary to prove if any of these cases happened to him. The proof should be established by the complaints tribunal (Mazalim), which would issue its verdict stating that the Khaleefah had been taken out of the post of the Khilafah and that He should be removed, thus allowing the Muslims to contract the post of Khilafah to someone else.
Xalifa o'z lavozimida davom etishi mumkin bo'lmagan, ammo uni darhol xalifalik mansabidan chetlashtirmaydigan holatlar esa beshta:
As to the matters where the Khaleefah is no longer permitted to continue in office but which do not take him immediately out of his post of the Khilafah, these are five:
Birinchidan: Agar uning adolatliligi aniq fisq (gunoh-fasodlik) alomatlari namoyon bo‘lishi bilan buzilsa, u holda bu ham xalifalik. Chunki adolat (‘adolat) xalifalikni tayinlash va uni davom ettirishning shartlaridan biridir. Shuning uchun, agar Alloh (SWT) guvohda adolatni shart qilib qo‘ygan bo‘lsa, unda undan ham ko‘proq darajada xalifada ham shart qilingan bo‘ladi.
Firstly: If his justness is invalidated by showing manifest signs of Fisq (wrongdoing). For justness (‘Adaala) is one of the conditions for contracting the Khilafah and for its continuity. So if Allah (swt) stipulated the justice (‘Adaala) in the witness then, for greater reason, it is stipulated in the Khaleefah.
Ikkinchidan: Agar xalifa ayol yoki ayollashgan bo'lsa. Bunga sabab, erkak bo'lish xalifalikning shartnomaviy sharti va uning davomiyligi sharti hisoblanadi. Bu Allah Elchisi ﷺ ning quyidagi so'zlariga asoslanadi:
Secondly: If the Khaleefah becomes a female or effeminate. This is because being a man is a contractual condition and a condition of continuity of the Khalifah. This is due to the saying of the Messenger of Allah (pbuh) who said:
"Biror qavm o'z ishlarini ayolga topshirsa, ular hech qachon muvaffaqiyatga erishmaydilar." [Narrated by Al-Bukhari from Aby Bakrah]
“Any people who appoint a woman over their affairs shall never succeed.” [Narrated by Al-Bukhari from Aby Bakrah]
Thirdly. Agar xalifa aqlini vaqti-vaqti bilan yo'qotib, keyin qaytadan tiklaydigan buzilgan ruhiy holatga ega bo'lsa. Bunga sabab shuki, aql xalifalikning shartlaridan va uning davomiyligi shartlaridan biridir, chunki Allohning Elchisi ﷺ shunday degan: "Uch toifa odam hisob-kitobdan ozod qilinadi..." va u zot ﷺ: "...va aqli to'liq qaytguncha telba" degunicha. Aqli noqis odam o'z ishlarini yuritib, boshqara olmaydi, shunday ekan, xalqning ishlarini boshqarishi yanada mumkin emas. Bunday holatda unga vasiy (homiy) yoki o'rinbosar tayinlash harom, chunki xalifalik shartnomasi aynan uning shaxsi ustida tuzilgan, shuning uchun uning nomidan boshqa hech kim ish yurita olmaydi.
Thirdly. If the Khaleefah suffers from a disorderly mental condition, by losing his mind at times and regain it at others. This is because the mind is one of the contracting and the continuity conditions of the Khilafah, due to what Allah’s Messenger (pbuh) said: “Three types of people are exempted from accountability...” to the point where He (pbuh) said: “...and the mad until He regains his sanity.” The insane cannot conduct and manage his own affairs, and then by greater reason, He cannot manage the people’s affairs. In this case it is forbidden to appoint a caretaker (trustee) or a deputy for him, since the contract of Khilafah has been concluded upon his person, therefore no one else can act on his behalf.
To'rtinchidan: Agar xalifa biror sabab bilan xalifalik vazifalarini bajara olmasa, ya'ni nogironlik tufayli yoki uning vazifalarini bajarishiga to'sqinlik qiladigan surunkali (davolab bo'lmaydigan) kasallik sababli, bu holatda masalaning mohiyati uning vazifalarini bajara olmasligidadir.
Fourthly: If the Khaleefah is unable to carry out his duties of Khilafah for any reason, whether because of a disability or because of a chronic (incurable) disease which prevents him from performing his functions. The point at issue in this case is his inability to carry out his duties.
Bu, xalifalik shartnomasi uning vazifalarni bajarishiga asoslangan bo‘lgani uchundir. Agar xalifa shartnomani ado eta olmasa, uni lavozimidan chetlatish majburiy bo‘ladi, chunki u go‘yo mavjud emasdek bo‘ladi. Agar u xalifa etib tayinlangan vazifalarni ham bajara olmasa, dinning ishlari va musulmonlarning manfaatlari to‘xtab qoladi, natijada bartaraf etilishi lozim bo‘lgan munkar vujudga keladi. Buni xalifani lavozimidan chetlatmasdan turib amalga oshirib bo‘lmaydi, shundan so‘ng musulmonlar uning o‘rniga boshqa xalifa tayinlashlari mumkin. Bunday holatda uni lavozimidan chetlatish majburiy bo‘ladi.
This is because the contract of Khilafah is based on performing its tasks. If the Khaleefah was unable to fulfil the contract his removal becomes compulsory, as He would be as if He didn’t exist. If He also could not perform the duties for which He had been appointed as Khaleefah, the affairs of the Deen and the Muslims’ interests would become stalled resulting in an evil (Munkar) that has to be removed. This cannot be acheived except by dismissing the Khaleefah and then the Muslims can appoint another Khaleefah in his place. His removal in this case becomes compulsory.
Beshinchidan: Agar Xalifa shunday bo‘ysundirilsa yoki majburlansaki, natijada u Shar’ga muvofiq o‘z fikri bilan musulmonlarning ishlarini olib bora olmasa. Agar bu unga yuz bersa, u holda uni Xilofat vazifalarini bajarishga amalda qodir emas deb hisoblash kerak bo‘ladi. Bunday vaziyat uning lavozimdan chetlatilishini taqozo etadi. Yuqoridagi holat ikki holatga nisbatan qo‘llanilishi mumkin deb ko‘rib chiqilgan:
Fifthly: If the Khaleefah becomes subjugated or coerced in a manner that leaves him unable to conduct the affairs of the Muslims with his own opinion according to the Shar’a. If this had happened to him He would then be considered virtually unable to fulfil the duties of Khilafah. This situation would necessitate his removal. The foregoing scenario has been considered to apply in two cases:
Birinchi holat: uning yaqinlari yoki xizmatchilaridan bir yoki bir nechtasi unga nisbatan hokimiyat qo'lga kiritib, ishlarni o'zboshimchalik bilan hal qiladi, shu darajada takabburlik qilib, uni shunchalik bosib qo'yadiki, u ularga qarshi chiqa olmaydi va ularning fikriga ergashishga majbur bo'ladi. Bunday holda masala tekshirilishi kerak. Agar ularning zulmini qisqa muddat ichida bartaraf etish mumkin bo'lsa, u ularni chetlashtirib, o'zini ularning ta'siridan xalos qilish uchun lavozimida qolishiga ruxsat etiladi. Agar u buni amalga oshirib, o'z qobiliyatini tiklasa, lavozimida qolishiga ruxsat etiladi; aks holda uni lavozimdan ozod etish kerak. Agar bunday majburlashdan xalos bo'lish umidi yo'q bo'lsa, u darhol lavozimdan chetlatilishi kerak.
The first case is when a member or members of his entourage or family gain power over him so that they execute the matters arbitrarily and they become high-handed so that they overpower him such that He cannot disagree with them and He is forced to follow their opinion. In this case the matter should be examined. If their coercion could be eliminated within a short period of time He would be allowed to remain in office, so as to remove them and free himself of their influence. If He did this and his ability was restored He would be allowed to remain in office, otherwise He should be removed. He would be subject to immediate removal if there were no hope of freeing himself from such coercion.
Ikkinchi holat — xalifa dushmanining kuchi ustida asir tushganda, jismonan yoki dushman hukmronligi ostida qolganda. Bunday holatda masala ko‘rib chiqilishi kerak. Agar u dushmandan xalos bo‘lish umidi bo‘lsa, unga bunga erishish va hokimiyatini tiklash uchun muhlat beriladi; aks holda u lavozimidan chetlatiladi. Agar hech qanday umid ko‘rinmasa, uni darhol lavozimidan chetlatish kerak.
The second case is when the Khaleefah falls prisoner to a formidable enemy, either physically or by being under his enemy’s dominance. In this case the matter should be examined. If there is any hope of freeing himself of the enemy He would be given time to do so and restore his authority, otherwise He would be removed. If no hope was in sight, He should be removed immediately.
Ikkala holatda ham U Shar’iy qoidalarga ko‘ra Xalifalik vazifalarini o‘zi yakka bajarishga deyarli qodir bo‘lmaydi. U go‘yo mavjud emasdek bo‘ladi va Xalifalik shartnomasi tuzilgan vazifalarni ado eta olmaydi.
In both cases He would be virtually unable to fulfil the tasks of the Khilafah by himself according to the Shar’a rules. He would be as if He didn’t exist and unable to carry out the functions over which the Khilafah contract was convened.
Ikkala holatda ham, agar u o‘zini ozod qilish umidi bor bo‘lsa, u o‘zini ozod qilish umidsiz bo‘lib qolguncha unga vaqt berilishi kerak, shundan so‘ng uni olib tashlash kerak. Agar esa, dastlabki paytda hech qanday umid bo‘lmasa, uni darhol olib tashlash kerak.
In both cases, however, if there was hope of freeing himself He should be given time until freeing himself becomes hopleless, after which He should be removed. If, however, there was no hope at all in the first instance, He should be removed at once.
Shunday qilib, yuqorida sanab o'tilgan besh holatdan biri yuz bergan har qanday vaqtda xalifa lavozimidan chetlatilishi kerak. Biroq, u (ushbu holatga oid) hukm chiqarilmaguncha chetlatilishi mumkin emas. Ushbu besh holatning barchasida xalifaga doimo itoat qilinishi va uning buyruqlari, to uni lavozimdan chetlatish to'g'risida hukm chiqarilguncha, bajarilishi kerak. Bu holatlarning har birida xalifalik shartnomasi avtomatik ravishda bekor bo'lmaydi. Unga qozi tomonidan chiqarilgan hukm kerak bo'ladi.
The Khaleefah should thus be removed whenever any of the five cases listed above occurs. However, He cannot be removed except when a verdict (concerning the situation at hand) has been issued. In all five cases the Khaleefah should always be obeyed and his orders executed until a verdict of his removal has been issued. In each one of these cases the Khilafah contract is not automatically nullified. It rather needs a verdict issued by a judge.