4.17 Xalifaning raiyatning ishlarini yuritish uslubi
4.17 The Khaleefah’s method of looking after the subjects’ affairs
Xalifa fuqarolarning ishlarini o‘z fikri va ijtihodiga ko‘ra boshqarishda mutlaq vakolatga ega. Biroq u maslahat (foyda) bahonasida biror shar’iy hukmni buzishdan qaytarilgan. Masalan, u mahalliy sanoatni himoya qilish bahonasida xalqqa tovarlar import qilishni taqiqlay olmaydi, agar bu haqiqatan mamlakat iqtisodiyotiga zarar keltirmasa. U, shuningdek, ekspluatatsiyaning oldini olish bahonasida xalq uchun narxlarni belgilay olmaydi. Turar joyni yengillashtirish bahonasida mulk egalarini mulklarini ijaraga berishga majburlay olmaydi, faqat bunga shoshilinch ehtiyoj bo‘lsa yoki shar’iy hukmlarni buzadigan boshqa har qanday siyosat bo‘lmasa shunday qilishi mumkin emas. Shuning uchun u mubah amalni taqiqlashi yoki harom amalga ruxsat berishi man etilgan.
The Khaleefah has the absolute authority to manage the citizens’ affairs according to his own opinion and Ijtihad. However, He is forbidden from violating any Shari’ah rule under the pretext of benefit (Maslaha). For instance He cannot prevent the subjects from importing goods under the pretext of protecting the local industry unless it actually harms the economy of the country. He cannot also set prices for the people under the pretext of preventing exploitation. He also cannot force landlords to rent their properties under the pretext of easing housing, unless there was a pressing need for that, or any other policy that violates the Shari’ah rules. He is, therefore, forbidden from prohibiting a Mubah action, or allowing a Haram one.
Bu Allohning Elchisi ﷺ aytgan so'zlari sababli shunday.
This is because of what the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Imom – vasiy (qo'riqchi) va u o'z raiyatiga nisbatan mas'uldir." Shuningdek, Shari'at Xalifaga bergan qoidalar tufayli – masalan, Bayt al-mol mablag'larini o'z fikri va ijtihodiga ko'ra boshqarishi, xalqni bir masalada aniq bir fikrga amal qilishga majbur etishi va shunga o'xshash ishlar – ham shunday. Bu hadis unga hech qanday cheklovsiz to'liq vakolatini amalga oshirish huquqini beradi. Xazinani boshqarish, qonunlarni qabul qilish, qurolli kuchlarni tashkil etish va o'qitish, vollarni (hokimlarni) tayinlash hamda Xalifaga berilgan boshqa vakolatlarning barchasi hech qanday cheklovga bo'ysunmaydi. Bu shuni isbotlaydiki, Xalifa raiyat ishlarini o'zi munosib ko'rgan tarzda, hech qanday cheklovsiz boshqaradi va bunday barcha masalalarda unga itoat qilish majburiydir, unga itoatsizlik esa gunohdir. Biroq raiyat ishlarini yuritish Shar'iy qoidalar, ya'ni Shariat matnlari asosida amalga oshirilishi lozim. Vakolatlar mutlaq bo'lsa-da, ular faqat Shar'iy qoidalar, ya'ni Shariat hukmlari bilan cheklangandir. Masalan, Xalifa vollarni o'zi xohlagancha tayinlash vakolatiga ega bo'lsa-da, Shar'iy kofirni, bolani yoki ayolni vali etib tayinlay olmaydi, chunki Shar'at buni taqiqlagan. U, masalan, o'z hokimiyati ostidagi hududlarda kofir davlatlarning elchixonalarini ochishga ruxsat berish vakolatiga ham ega, bu vakolat cheklanmagan. Biroq agar kofir davlat elchixonadan islom yerlarini hukmronlik qilish vositasi sifatida foydalanmoqchi bo'lsa, unga ruxsat berish u uchun noto'g'ri bo'ladi, chunki Shar'at buni taqiqlaydi. U, masalan, byudjetning tafsilotlarini va har bir bo'lim uchun kerakli miqdorlarni belgilashda ham erkindir. Biroq xazina daromadi to'siq qurish uchun yetarli bo'lmaganda, u soliq yig'ayotgani bahonasida to'g'on qurilishini tasdiqlay olmaydi. Shuning uchun, agar to'g'on zarur bo'lmasa, uni qurish uchun soliq solish Shariat nuqtai nazaridan noto'g'ri hisoblanadi. Shunday qilib, Shar'a Xalifaga Ummat ishlarini boshqarishda, Shar'a ruxsat bergan narsalar doirasida, erkin qo'l beradi. Biroq bu boshqaruv erkinligi Shar'a qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Bundan tashqari, davlatni boshqarishda cheklanmagan vakolatga ega bo'lish Xalifa xohlagan qonunlarni chiqarishi mumkinligini anglatmaydi. Aksincha, bu degani, uning ixtiyoriga qoldirilgan narsa unga o'z fikriga ko'ra, o'zi ma'qul ko'rgan tarzda tasarruf etish uchun mubahdir. Demak, u o'z fikriga ko'ra amal qilishga ruxsat berilgan masalada hukmni qabul qilishi mumkin va bu hukmga itoat qilish majburiy bo'ladi. Chunki Shar'a unga o'z fikri bo'yicha harakat qilish vakolatini bergan va bizni unga itoat etishga buyurgan. Shu tariqa, u qabul qilgan bunday fikrni odamlar rioya qilishi shart bo'lgan qonun sifatida joriy etish huquqiga ega. Masalan, u xazinani o'z fikri va ijtihodiga ko'ra boshqarishga ruxsat etilgan va odamlar bunda unga itoat qilishga buyurilgan. Demak, u xazina qonunlarini chiqarish huquqiga ega bo'lib, bu qonunlarga rioya qilish shart. U, shuningdek, qurolli kuchlarga rahbarlik qilish va armiya ishlarini o'z fikri va ijtihodiga ko'ra yuritish vakolatiga ega, odamlar esa bunda unga bo'ysunishlari kerak. Shunday ekan, u armiya rahbariyati va uni shunga muvofiq boshqarish uchun qonunlar chiqarish huquqiga ega va bunday qonunlarga itoat qilish majburiydir. Xalifa fuqarolar ishlarini o'z fikri va ijtihodiga ko'ra boshqarish, shuningdek, bu ishlarni olib boradigan shaxslarni o'z fikri va ijtihodiga ko'ra tayinlash huquqiga ega, odamlar esa bunda unga itoat qilishlari lozim. Demak, u bo'limlarni boshqarish va xodimlar uchun qonunlar chiqarish huquqiga ega. Shunga ko'ra, bu qonunlarga rioya qilinishi shart. Shuning uchun, Xalifa o'z fikri va ijtihodiga ko'ra hal qilishi kerak bo'lgan va uning majburiy vakolatlariga kiradigan barcha masalalar bo'yicha u bunday masalalar uchun qonunlar qabul qilish va joriy etish huquqiga ega; bunday qonunlarga rioya qilish esa majburiydir. Barcha uslublar mohiyatan barcha uchun tanlash uchun mubohdir, deb xulosa qilish to'g'ri emas. Shuning uchun Xalifaga muayyan uslubni belgilash va uni majburiy qilish man etiladi, chunki bu mubohni majburiy qilish deb hisoblanadi, mubohni bajarishni majburlash mubohni majburiy qilishga teng, boshqa uslublarni taqiqlash orqali mubohni harom qilish esa ruxsat etilmagan ishdir. Bunday deyish noto'g'ri, chunki mohiyatan uslub muboh bo'lsa-da, xazinani boshqarish uslublari faqat Xalifa uchun mubohdir, boshqa odamlar uchun emas. Xuddi shuningdek, qurolli kuchlarni boshqarish uslublari ham faqat Xalifa uchun mubohdir, xalq uchun emas. Fuqarolar ishlarini boshqarishda ham xuddi shunday: bular faqat Xalifa uchun mubohdir, barcha odamlar uchun emas. Demak, mubohga rioya qilish majburiyati bu mubohni farz qilmaydi. Bu, aksincha, Shar' Xalifaga o'z fikri va ijtihodiga ko'ra amalga oshirishga ruxsat bergan masalalarda itoatni majburiy qilishdir, ya'ni Xalifa ishlarni boshqarish uchun fikr va ijtihodida tanlagan narsada. Xalifa uni bajarishni majburiy qilib, undan boshqasini man etishi mubohdir, ammo ishlarni shu asosda boshqarish Xalifa uchun mubohdir, chunki ishlarni boshqarish uning vazifasidir, ammo bu barcha odamlar uchun boshqarish mubohi emas. Shuning uchun, Shar' Xalifaga fikr va ijtihodiga ko'ra yuritish vakolatini bergan masalalarda, xalq ishlarini boshqarish uchun Xalifa qabul qilgan mubohot(lar)ga rioya qilish majburiyati, Xalifa mubohni farz va mubohni harom qilgandek hisoblanmaydi. Bu, Shar’ diganlar tomonidan halifaga ijtihodi va o‘z fikriga ko‘ra amalga oshirishga ruxsat berilgan ishlarda itoatni majburiy qilishdir. Shunday ekan, halifa ishlarni boshqarish uchun tanlagan har bir mubox narsa barcha fuqarolar uchun bajarilishi shart bo‘lgan majburiyatga aylanadi. Shu asosda ‘Umar ibn al-Xattob devonlar (dawawin) tashkil qildi, va shu asosda xulafolar o‘z amillari va raiyyatlari uchun ma’lum tartib-qoidalar joriy etdilar hamda ularni shu qoidalarga amal qilishga va faqat shu tarzda ijro etishga majbur qildilar. Demak, halifaning ma’muriy qonunlarni va bunga o‘xshash barcha boshqa qonunlarni tuzishi joizdir. Bunday qonunlarga itoat qilish majburiydir, chunki bu Shar’ tomonidan unga berilgan vakolat doirasidagi ishlarda halifaning buyrug‘iga, ya’ni u nima buyursa, o‘shanga itoat qilishdir.
Ammo bu faqat xalifaning o‘z ijtihodi va fikriga ko‘ra amalga oshirishi mubah bo‘lgan ishlarni boshqarishga, ya’ni davlat idoralarining tuzilishini tartibga solish, qo‘shinni tashkil etish va shunga o‘xshash boshqa masalalarga taalluqlidir. Bu barcha mubah ishlarga emas, balki xalifaga, xalifa sifatida, mubah qilingan narsalargagina tegishlidir. Boshqa hukmlar, ya’ni barcha odamlarga taalluqli farz, mandub, makruh, haram va mubah hukmlariga kelsak, xalifa ularga nisbatan Shar’iy hukmlar bilan cheklangan bo‘lib, ularni buzishi qat’iyan man etiladi. Chunki Al-Buxoriy va Muslim ‘Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilganlar: Allohning Elchisi ﷺ shunday degan:
However, this only concerns the Mubah relating to looking after the affairs, namely in whatever matter the Khaleefah is allowed to conduct according to his own opinion and Ijtihad. This is in matters such as organising the administration of the state’s departments, the organising of the armed forces and other similar matters. It does not apply to all Mubah matters, but only in what has been made Mubah to the Khaleefah, in his capacity as a Khaleefah. As for the other rules like the Fard, Mandub, Makruh, Haram and Mubah which relate to all the people, the Khaleefah is restricted by the Shar’a rules regarding them, and He is absolutely forbidden from violating them. For Al-Bukhari and Muslim narrated from ‘Aiesha that the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Bizning bu ishimizga (dinimizga) unga kirmagan biror narsani kiritgan kishi — u rad etilgandir." Bu umumiy matn bo‘lib, unga xalifa va boshqalar ham kiradi.
“Whoever inserted anything in this our matter (Deen) that is not part of it, it is rejected.” This is a general text that includes the Khaleefah and others.