4.17 Njia ya Khalifah ya kusimamia mambo ya raia
4.17 The Khaleefah’s method of looking after the subjects’ affairs
Khalifa ana mamlaka kamili ya kusimamia mambo ya raia kulingana na maoni yake mwenyewe na ijtihadi yake. Hata hivyo, amekatazwa kukiuka kanuni yoyote ya Shari'ah kwa kisingizio cha maslahi (Maslaha). Kwa mfano, hawezi kuzuia watu kuagiza bidhaa kwa kisingizio cha kulinda viwanda vya ndani, isipokuwa pale tu inapothibitika kuwa inaidhuru uchumi wa nchi. Vilevile hawezi kuweka bei kwa watu kwa kisingizio cha kuzuia unyonyaji. Pia hawezi kuwalazimisha wamiliki wa majengo kuyakodisha mali zao kwa kisingizio cha kurahisisha upatikanaji wa makazi, isipokuwa pale kuna haja ya dharura kwa hilo, au sera nyingine yoyote inayokiuka kanuni za Shari'ah. Kwa hiyo, amekatazwa kuharamisha jambo lililoruhusiwa (Mubah), au kuruhusu jambo lililoharamishwa (Haram).
The Khaleefah has the absolute authority to manage the citizens’ affairs according to his own opinion and Ijtihad. However, He is forbidden from violating any Shari’ah rule under the pretext of benefit (Maslaha). For instance He cannot prevent the subjects from importing goods under the pretext of protecting the local industry unless it actually harms the economy of the country. He cannot also set prices for the people under the pretext of preventing exploitation. He also cannot force landlords to rent their properties under the pretext of easing housing, unless there was a pressing need for that, or any other policy that violates the Shari’ah rules. He is, therefore, forbidden from prohibiting a Mubah action, or allowing a Haram one.
Hii ni kwa sababu ya alichosema Mjumbe wa Allah ﷺ:
This is because of what the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Imamu ni mlinzi, nao ni wenye jukumu juu ya raia wao." Pia ni kwa sababu ya kanuni alizowekewa Khalifa na Shari'ah, kama vile kusimamia fedha za Baitul-Mal kwa kufuata maoni yake mwenyewe na Ijtihad yake, na kuwalazimisha watu kufuata maoni maalum moja katika jambo fulani, na mfano wa hayo. Hadithi hii inampa haki ya kutumia mamlaka yake yote bila kizuizi chochote. Usimamizi wa hazina, kupitishwa kwa sheria, kupanga na kuwafunza jeshi, kuteua Wali na mamlaka nyingine alizopewa Khalifa, mamlaka hayo yote hayana kizuizi chochote. Hii inathibitisha kwamba Khalifa anasimamia mambo ya raia kadiri aonavyo inafaa bila vizuizi, na kumtii katika mambo yote kama hayo ni wajibu, na kumwasi ni dhambi. Hata hivyo, kuendesha mambo ya raia lazima kufanyike kwa kufuata kanuni za Shari'ah, yaani kwa kufuata maandiko ya Shari'ah. Mamlaka hayo, ingawa ni kamili, yanazuiliwa na Shari'ah pekee, yaani yawe kwa kufuata kanuni za Shari'ah. Kwa mfano, ingawa Khalifa ana mamlaka ya kuteua Wali kama apendavyo, hawezi kumteua kafiri, mtoto au mwanamke kuwa Wali kwa kuwa Shari'ah imekataza hilo. Pia, kwa mfano, ana mamlaka ya kuruhusu kufunguliwa kwa balozi za nchi za kikafiri katika maeneo chini ya mamlaka yake, na mamlaka hii haina kizuizi. Hata hivyo, itakuwa makosa kwake kuruhusu kufunguliwa kwa ubalozi wa nchi ya kikafiri inayokusudia kutumia ubalozi huo kama chombo cha kutawala ardhi za Kiislamu, kwa kuwa Shari'ah inakataza hilo. Pia, kwa mfano, ana uhuru kamili wa kuamua maelezo ya bajeti na kiasi kinachohitajika kwa kila sehemu. Hata hivyo, hawezi kuidhinisha mradi wa kujenga bwawa wakati mapato ya hazina hayatoshi kwa ajili yake, kwa kisingizio kwamba anakusanya kodi ili kujenga bwawa hilo. Hii ni kwa sababu ikiwa bwawa hilo si la lazima, basi kulazimisha kodi ili kulijenga ni kinyume cha Shari'ah. Hivyo Khalifa amepewa uhuru wa kutosha na Shar'a katika kusimamia mambo ya Ummah kulingana na yale ambayo Shar'a inamruhusu. Hata hivyo, uhuru huu wa usimamizi unafanyika kwa kufuata kanuni za Shar'a. Zaidi ya hayo, kuwa na mamlaka yasiyo na kikomo katika kuendesha serikali hakumaanishi kwamba Khalifa anaweza kutunga sheria anazozitaka ili kusimamia mambo ya dola. Badala yake, maana yake ni kwamba kile kilichoachwa kwa uamuzi wake ni Mubah kwake kukitumia kulingana na maoni yake, kwa njia yoyote anayoona inafaa. Kwa hiyo anaweza kuchukua hukumu katika jambo ambalo ameruhusiwa kutenda kwa kutumia maoni yake mwenyewe, na utiifu kwake katika hukumu hiyo unakuwa wa lazima. Hii ni kwa sababu Shar'a imempa mamlaka ya kutenda kwa kutumia maoni yake, na inatuamuru tumtii. Hivyo ana haki ya kutunga maoni aliyoyachagua kuwa sheria ambayo watu lazima wayafuate. Kwa mfano, anaruhusiwa kusimamia hazina kwa kutumia maoni yake mwenyewe na Ijtihad, na watu wameamriwa kumtii katika hilo. Hivyo ana haki ya kutunga sheria za hazina, ambazo kwa hiyo lazima zitiiwe. Pia ana mamlaka ya kuongoza jeshi na kusimamia mambo ya jeshi, kwa kutumia maoni yake mwenyewe na Ijtihad, na watu lazima wamtii katika hilo. Hivyo ana haki ya kutunga sheria za uongozi wa jeshi, na za kulisimamia jeshi kulingana na hayo, na utiifu kwa sheria hizo unakuwa wa lazima. Khalifa ana haki ya kuendesha mambo ya raia kwa kutumia maoni yake mwenyewe na Ijtihad, na kuwateua wale wanaosimamia mambo hayo kwa kutumia maoni yake mwenyewe na Ijtihad, na watu wanapaswa kumtii katika hilo. Hivyo ana haki ya kutunga sheria za kusimamia idara na sheria za waajiriwa. Kwa hiyo, sheria hizi lazima zitiiwe. Kwa hiyo, kila kitu kilichoachwa kwa Khalifa kukitekeleza kwa mujibu wa maoni yake mwenyewe na Ijtihad, na ambacho ni sehemu ya madaraka yake ya lazima, ana haki ya kupitisha na kutunga sheria kwa mambo kama hayo; na kutii sheria kama hizo ni lazima. Si sahihi kuhitimisha kwamba mitindo yote ni Mubah kwa asili kwa kila mtu kuchagua. Kwa hiyo Khalifa amekatazwa kubainisha mtindo fulani na kuufanya wa lazima, kwa kuwa hilo lingehesabiwa kuwa ni kuifanya kitendo cha Mubah kuwa wajibu, kwani kulazimisha utekelezaji wa Mubah ni sawa na kuifanya Mubah kuwa wajibu, na kuifanya Mubah kuwa Haramu kwa kuzuia mitindo mingine, jambo ambalo haliruhusiwi. Itakuwa si sahihi kusema hivyo, kwa sababu ingawa Mubah ni mtindo kwa asili, mitindo ya kusimamia hazina ya serikali ni Mubah kwa Khalifa peke yake na si kwa watu wengine. Vilevile, mitindo ya kuendesha jeshi ni Mubah kwa Khalifa peke yake na si kwa watu. Vivyo hivyo ni kwa kuendesha masuala ya raia. Haya ni Mubah kwa Khalifa peke yake na si kwa watu wote. Kwa hiyo, wajibu wa kufuata Mubah hakufanyi Mubah hiyo kuwa Fardhi. Ni badala yake kufanya utii kuwa wa lazima katika mambo ambayo Shari'a imemruhusu Khalifa kuyatunga kwa mujibu wa maoni yake mwenyewe na Ijtihad, yaani katika kile alichochagua cha maoni na Ijtihad ili kusimamia mambo. Ingawa ni Mubah kwa Khalifa kuwalazimisha watu kutekeleza jambo fulani na kuzuia jingine, ni Mubah kwake kusimamia mambo kwa mujibu wake, kwa kuwa kusimamia mambo ni wajibu wake, na si Mubah kwa usimamizi wa watu wote. Kwa hiyo, wajibu wa kufuata Mubahaat ambazo Khalifa ameziteua kusimamia mambo ya watu katika yale ambayo Shari'a imempa mamlaka ya kuyaendesha kwa mujibu wa maoni yake mwenyewe na Ijtihad, hauhesabiwi kuwa ni kana kwamba Khalifa ameifanya Mubah kuwa Fardhi na Mubah nyingine kuwa Haramu. Ni kulazimisha utii katika mambo ambayo Shariah imemruhusu Khalifa kuyaamua kwa kutumia maoni yake mwenyewe na ijtihadi. Kwa hiyo kila jambo la mubah ambalo Khalifa ameamua kulitumia kuendesha mambo ya dola huwa la lazima kwa kila raia kulifuata. Kwa msingi huu, 'Umar ibn al-Khattab alianzisha dawawin, na kwa msingi huu huo Makhalifa waliweka kanuni fulani kwa ajili ya 'Amil wao na kwa raia, wakawalazimisha kuzifuata na kuzitekeleza kikamilifu. Hivyo, Khalifa anaruhusiwa kuandaa sheria za utawala na sheria nyingine zote za aina hiyo. Utii wake katika sheria kama hizo ni wa lazima, kwa kuwa ni utii kwa Khalifa katika lolote analoamuru katika mambo yaliyo ndani ya mamlaka aliyopewa na Shariah.
Hata hivyo, hili linahusu tu mubah zinazohusiana na usimamizi wa mambo, yaani katika jambo lolote ambalo Khalifa anaruhusiwa kulisimamia kwa mujibu wa maoni yake mwenyewe na ijtihad yake. Haya ni mambo kama vile kupanga utawala wa idara za serikali, kupanga majeshi ya kijeshi na mambo mengine yanayofanana na hayo. Haihusu mambo yote ya mubah, bali yale tu ambayo yamefanywa mubah kwa Khalifa, katika nafasi yake kama Khalifa. Kwa upande wa hukumu nyingine kama vile fardh, mandub, makruh, haram na mubah ambazo zinamhusu watu wote, Khalifa amefungwa na hukumu za Shari'a kuhusiana nazo, na amekatazwa kabisa kuzivunja. Kwani Al-Bukhari na Muslim wamepokea kutoka kwa 'Aisha kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema:
However, this only concerns the Mubah relating to looking after the affairs, namely in whatever matter the Khaleefah is allowed to conduct according to his own opinion and Ijtihad. This is in matters such as organising the administration of the state’s departments, the organising of the armed forces and other similar matters. It does not apply to all Mubah matters, but only in what has been made Mubah to the Khaleefah, in his capacity as a Khaleefah. As for the other rules like the Fard, Mandub, Makruh, Haram and Mubah which relate to all the people, the Khaleefah is restricted by the Shar’a rules regarding them, and He is absolutely forbidden from violating them. For Al-Bukhari and Muslim narrated from ‘Aiesha that the Messenger of Allah (pbuh) said:
"Yeyote atakayeingiza katika jambo letu hili (Dini) kitu ambacho si sehemu yake, basi kitakataliwa." Huu ni ujumbe wa jumla unaowahusu Khalifa na wengine.
“Whoever inserted anything in this our matter (Deen) that is not part of it, it is rejected.” This is a general text that includes the Khaleefah and others.