Jizya
8 Jizya
Jizya — bu Alloh (SWT) musulmonlarga kofirlardan olishga ruxsat bergan huquq bo'lib, ular Islom hukmiga bo'ysunganlari evaziga beriladi. Jizya beradigan kofirlarga musulmonlar sabr-bardoshli bo'lishga, ularni himoya qilishga va xavfsizligini ta'minlashga intiladilar. Jizya Alloh (SWT)ning Tavba surasidagi quyidagi so'zidan kelib chiqadi:
Jizya is a right that Allah (swt) allowed the Muslims to take from the Kuffar, in return for their submission to the ruling of Islam. The Muslims adhere to forbearing, protecting and ensuring the security of the Kuffar who give the Jizya. Jizya originates from the saying of Allah (swt) in Surah At-Tauba,
“Allohga (SWT) va oxirat kuniga iymon keltirmaydigan, Alloh (SWT) va Uning Elchisi (ﷺ) haram qilgan narsalarni haram qilmaydigan va haqiqat dinini tutmaydigan, kitob ahlidan bo‘lgan kishilarga qarshi — ular qo‘l ostidan jizya to‘lab, xor bo‘lguncha — jang qilinglar.” (At-Tavba: 29)
“Fight those who do not believe in Allah (swt) and the last day and who forbid not what Allah (swt) and His Messenger (saw) have forbidden, who do not practise the religion of truth, being of the people of the Book, until they pay the Jizya out of hand and are humbled.” (At-Tauba: 29)
Jizya kimlardan olinadi?
Who are Jizya taken from?
Jizya ahli kitobdan, ya'ni yahudiy va nasroniylardan olinadi. Bunga yuqorida zikr qilingan oyat dalil bo'ladi: "Kitob ahlidan bo'lganlar", ular yahudiy, nasroniy, arab yoki arab bo'lmaganlardan bo'lsin. Buning sababi shuki, Allah elchisi ﷺ Yamandagi yahudiylardan va Najrondagi nasroniylardan jizya olgan. Arva ibn Zubayrdan rivoyat qilinadiki, u shunday degan: "Allah elchisi ﷺ Yaman xalqiga xat yozdi: '...kim yahudiylik yoki nasroniylik dinida bo'lsa, undan qaytishga majbur qilinmaydi, lekin u jizya to'lashi kerak'". Ibn Shihobdan ham rivoyat qilinadiki, u shunday degan: "Jizya to'lagan birinchi xalq nasroniy bo'lgan Najron xalqi edi". Abu Bakr arab bo'lgan al-Hiradagi nasroniylardan jizya oldi. Shuningdek, Umar ham Ash-Shomdagi nasroniylardan jizya oldi, ular arab ham, arab bo'lmagan ham edi.
Jizya is taken from the people of the Book, the Jews and the Christians, by evidence of the previous mentioned Ayah, “Being of the people of the Book” whether they are Jews, Christians, Arabs or non-Arabs. This is because the Messenger of Allah (saw) took Jizya from the Jews of Yemen and from the Christians of Najran. It has been narrated from Arwa ibn Az-Zubayr who said, “The Messenger of Allah (saw) wrote a letter to the people of Yemen saying, ‘…whoever is upon the religion of Judaism or Christianity is not forced to turn away from it and he must pay the Jizya.’” It has also been narrated from Ibn Shihaab who said, “The first to give the Jizya were the people of Najran who were Christians.” Abu Bakr took the Jizya from the Christians of al-Hira who were Arabs, and ‘Umar, likewise took the Jizya from the Christians of Ash-Sham who were both Arab and non-Arab.
Jizya ahli kitobdan tashqari odamlardan ham olinadi, jumladan zardushtiylardan, sobiiylardan, hindulardan va kommunistlardan, chunki Allahning Elchisi (ﷺ) Hajr zardushtiylaridan jizya olgan. Hasan bin Muhammaddan rivoyat qilinadi, u aytdi: “Allahning Elchisi (ﷺ) Hajr zardushtiylariga xat yozib, ularni Islomga da’vat qildi; qabul qilganlar Islomga kiritildi, qabul qilmaganlarga esa jizya majburiy qilindi, ularning go‘shtini yeyish va ayollariga uylanish taqiqlangan holda.” Ibn Shihobdan rivoyat qilinadi: “Allahning Elchisi (ﷺ) Hajr zardushtiylaridan jizya olgan”, Umar esa Fors zardushtiylaridan jizya olgan, Usmon esa barbarlardan jizya olgan. Shuningdek, rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob zardushtiylardan jizya olishni to‘xtatgan, to Abdurrahmon ibn Avf Allahning Elchisi (ﷺ) Hajr zardushtiylaridan jizya olganini tasdiqlamaguncha. Xuddi shuningdek, Elchidan (ﷺ) rivoyat qilinadiki, u aytdi: “Ular bilan ahli kitob bilan qilganingizdek muomala qiling.”
Jizya is also taken from people other than the people of the Book namely from the Zoroastrians, Sabians, Hindus and the communists, because the Messenger of Allah (saw) took Jizya from the Zoroastrians of Hajr. It has been narrated from Hasan bin Muhammad (saw) who said, “The Messenger of Allah (saw) wrote to the Zoroastrians of Hajr inviting them to Islam and those who accepted were accepted into Islam and those who didn’t Jizya was enforced upon them, observing that their meat must not be eaten and their women must not be married.” It has been narrated from Ibn Shihab that the “Messenger of Allah (saw) took the Jizya from the Zoroastrians of Hajr,” and ‘Umar took the Jizya from the Zoroastrians of Persia and that Uthman took the Jizya from the Berbers. It has also been narrated that ‘Umar ibn Al-Khattab stopped from taking Jizya from the Zorastians until Abdur-Rahman bin Auf testified that the Messenger of Allah (saw) took the Jizya from the Zorastians of Hajr. Likewise, it has been narrated from the Messenger (saw) that he said, “Deal with them as you would with of the people of the Book.”.
Jizya qachon bekor qilinadi?
When is the Jizya Waived?
Jizya qaytariladi (ya'ni olinmaydi) — Islomni qabul qilish bilan jizya bekor bo'ladi, shuning uchun kim Islomni qabul qilgan bo'lsa, unga yuklangan jizya tugaydi, u yil boshida, o'rtasida, oxirida yoki yil o'tganidan keyin Musulmon bo'lgan bo'lsa ham, unga umuman hech qanday jizya majburiy emas. Buning sababi Allohning (SWT) quyidagi so'zidir: "Kofir bo'lganlarga ayt: agar ular (kufrdan) qaytsalar, o'tgan narsalari kechiriladi". Shuningdek, Ibn Abbos Payg'ambar ﷺ dan rivoyat qilib, u zot shunday degan: "Musulmon jizya to'lamaydi". Jizyaning sababi kufrdir, Islom esa uni yo'qotadi, shuning uchun u Islom bilan birga mavjud bo'lmaydi. Agar Islom o'zidan oldingi shirk, kufr va gunohlarni yo'qotsa, u jizyani va uning xo'rligini qanday yo'qotmasligi mumkin?
The Jizya is waived by embracing Islam, so whoever embraced Islam, the Jizya enforced on him is terminated, whether he became Muslim at the beginning of the year, in the middle, at its end or after its elapse, thus no Jizya is obliged on him at all. This is due to what Allah (swt) said, “Say to those who disbelieve, if they desist then Allah (swt) will forgive them for everything that has passed.” Ibn Abbas also narrated from the Prophet (saw) that he said, “The Muslim does not pay the Jizya.” The reason for Jizya is Kufr and Islam eliminates it, so it does not exist together with Islam. If Islam eliminates what preceded it of Shirk, Kufr and sins then how would it not eliminate Jizya and its humiliation?
Rivoyat qilinadiki, Rasulullah ﷺ dedilar: "Islom o'zidan oldingi narsalarni bekor qiladi." Masruqdan rivoyat qilinadiki, ajamlardan biri Islomni qabul qildi, lekin undan jizya olinardi. U Umar ibn al-Xattobning oldiga kelib dedi: "Ey Mo'minlar amiri, men musulmon bo'ldim." Umar dedi: "Balki sen himoya izlab Islomni qabul qilgandirsan." Odam dedi: "Islomda meni himoya qiladigan narsa yo'qmi?" Umar dedi: "Ha, albatta bor." U dedi: "Shunda Umar yozib yubordi: undan jizya olinmasin." Jizya bir yil o'tgandan keyin vafot etgan shaxsdan o'lim bilan bekor bo'lmaydi, chunki u vojib bo'ladi va uning zimmasidagi qarz hisoblanadi. Shuning uchun uning vasiyatidan, boshqa qarzlari kabi, tegishli miqdorni olish zarur. Agar uning vasiyati bo'lmasa, u to'lamaydi va merosxo'rlari to'lashi shart emas, chunki bu masala faqir va muhtojlarga oid hukmga kiradi.
It has been narrated from the Messenger (saw) that he said, “Islam has nullifies what preceded it.” It has been narrated from Masrooq that one of the non-Arabs embraced Islam and Jizya was taken from him. He came to ‘Umar ibn Al-Khattab and said, “O Amir-al Mu’mineen I have become a Muslim.” ‘Umar said, “Perhaps you embraced Islam seeking protection.” The man said, “Is there not in Islam that which guards me?.” ‘Umar said, “Yes, Indeed.” He said, “Umar wrote to say that no Jizya is to be taken from him.” The Jizya does not cease by death if the person died after a year had elapsed as it would become Wajib and a debt upon him. Thus it is necessary to take the appropriate amount from his bequest like his other debts. If he doesn’t have any bequest then he doesn’t pay and it is not necessary for his heirs to pay, as this then falls into the rule pertaining to the poor and needy.
Jizya miqdori
The Amount of Jizya
Jizya miqdori Payg'ambar (ﷺ) va undan keyingi xalifalar davrida qat'iy belgilanmagan, balki joydan-joyga qarab farq qilgan. Rasulullah (ﷺ) Muoz ni Yamanga yuborganida, Ahl az-Zimma ning balog'atga yetgan har bir yigitidan bir dinor yoki unga teng keladigan M'afir (kiyim) olishni buyurdi. Umar Misr va Ash-Shomdagi boy kishilardan 4 dinor, o'rta tabaqadagi kishilardan 2 dinor, mehnat qilib topadigan kambag'allardan esa 1 dinor solig' solgan. Shuningdek, u ularga askarlar uchun oziq-ovqat va musulmonlarni mehmon qilish majburiyatini ham yuklagan. Iroqdagi boy kishilardan 48 dirham, o'rta tabaqadagilardan 24 dirham, mehnat qilib topadigan kambag'allardan esa 12 dirham solig' solgan. Xuddi shunday, Bani Taghlub nasroniylari jizya to'lashdan bosh tortganlarida, Umar ulardan zakotning ikki barobarini olishni belgiladi. Nu'mon ibn Zar'a rivoyat qilishicha, u Umar ibn al-Xattob huzuriga kelib, Bani Taghlub nasroniylari haqida gapirgan. Umar ulardan jizya olmoqchi bo'ldi, lekin ular yurtning turli joylariga tarqalib ketgan edilar. Nu'mon Umarga dedi: "Ey mo'minlarning amiri, Bani Taghlub arab qabilasi bo'lib, jizyani sharmandalik deb biladi, ularda boylik yo'q, ular faqat dehqonchilik va chorvachilik bilan shug'ullanadilar. Ular dushmanga qarshi jasurdirlar, shuning uchun ularni sizga qarshi dushman foydasiga ishlatib, lashkarlaringizga zarar yetkazmang." Shunda Umar ularga zakotni ikki barobar qilib solish bilan sulh tuzdi. Sahih al-Buxoriyda Abu Najih rivoyat qiladi: "Men Mujohidga dedim: 'Ash-Shom xalqi 4 dinor to'laydi, Yaman xalqi esa 1 dinor to'laydi, bunga sabab nima?' U dedi: 'Bu farq tirikchilik darajasiga qarab belgilangan edi.'"
The amount of Jizya enforced in the days of the Messenger (saw) and the Khulafa’a after him was not fixed, rather it differed from one place to another. When the Messenger of Allah (saw) sent Mu’az to Yemen he ordered him to take, “A Dinar or its equivalent of M’afir (garment) from every mature youth of the Ahl az-Zimma.” ‘Umar imposed 4 Dinars on the rich in Egypt and Ash-Sham, 2 Dinars on the middle class people and 1 Dinar on the poor who earns. Likewise he also imposed them to provide food for the soldiers and hospitality for the Muslims. He imposed 48 Dirhams on the rich in Iraq, 24 Dirhams on the middle class and 12 Dirhams on the poor who earn. Likewise, he imposed double the Zakat on Christians of bani Taghlub when they refused to impose Jizya on them. It has been narrated by N’uman bin Zara’a that he asked ‘Umar ibn Al-Khattab and spoke to him regarding he Christians of bani Taghlub. ‘Umar was intent on taking the Jizya from them but they had dispersed throughout the land. Nu’man said to ‘Umar, “O Amir al-Mu’mineen, indeed the Bany Taghlub are an Arab tribe who look down upon the Jizya, and they don’t have wealth, as they are only people of farming and cattle. They have defiance against the enemy so do not help your armies by using them against you.” He said, so ‘Umar made peace with them by imposing double charity (Zakat)” In Sahih al-Buhkari it has been narrated by Abu Najeeh who said, “I said to Mujahid: ‘What is the matter with the people of Ash-Sham who pay 4 Dinars and the people of Yemen pay 1 Dinar?’ He said, ‘This was decided based on prosperity.’”.

Shundan ko'rinib turibdiki, jizya miqdori bir xil emas edi va zakotning nisobi kabi aniq, oshirib bo'lmaydigan chegara bilan belgilanmagan. Balki u xalifaning fikri va ijtihodiga havola etilgan bo'lib, u boylik va faqirlik jihatini hisobga oladi, ahli zimmatga ortiqcha og'irlik yuklamaydi va ularni qurbi yetmaydigan darajaga majburlamaydi. Shuningdek, u Bayt ul-mol ga nisbatan adolatsizlik qilmasligini, ahli zimmatdan unga haqli ravishda tegishli bo'lgan mablag'ni undan mahrum qilmasligini ta'minlaydi.
From this it is clear that the Jizya amount of was not the same, nor fixed by a certain limit that can’t be exceeded like the Nisab of Zakat. Rather it is left to the opinion and Ijtihad of the Khalifah where he takes into consideration the aspect of prosperity and poverty, in a way that he does not overburden Ahl az-Zimma, nor hrges them beyond their capabilities. Likewise he ensures that the Bait ul-Mal is not treated unjustly, nor he deprives it of fund rightly due to it from the people of Ahl az-Zimma.
Boylik, o‘rta sinf va kambag‘allik darajalarini belgilash urf-odatga va mutaxassislarning bilimiga tayanadi. Shu sababli xalifa mutaxassislar orasidan odamlarni tayinlaydi, ular boylar, o‘rta sinf va kambag‘allarni farqlaydilar, boylik, o‘rta sinf va kambag‘allik darajalarini belgilaydilar hamda har bir toifa uchun jizya miqdorini taklif qiladilar. Shunday qilib, xalifa jizya miqdorini aynan shu asosda belgilaydi: Ahl az-Zimmaga ortiqcha yuk yuklamaslik va ularning qodirligidan tashqari miqdorni talab qilmaslik, shuningdek, Bayt ul-Mol huquqini kamaytirib, unga nisbatan adolatsizlik qilmaslik uchun.
Defining the levels of richness, middle class and poverty is referred to the common convention (Urf) and to the knowledge of experts. In this regard the Khalifah appoints people from the experts to distinguish between the rich, the middle class and the poor so as to put the levels of richness, middle class and poverty, and to suggest the value of Jizya for each category. Thus the Khalifah would use this as the premise to decide the amount of the Jizya in a way that he does not overburden the Ahl az-Zimma nor charges them beyond their capability, and does not deal unjustly with the Bait ul-Mal, by reducing its due right..
Jizya yig'ish vaqti
Time for the Collection of the Jizya
Jizya yil oxirida to'lanadi va har yili olinadi. Yilning boshlanishi Muharram oyining boshlanishi bilan belgilanadi, tugashi esa Zulhijja oyining oxiri bilan yakunlanadi. Keyingi yil Muharrami kelishidan oldin yig'imni amalga oshirish uchun yilning so'nggi uch oyi, ya'ni Shavvol, Zulqa'da va Zulhijja, Jizya to'lovi uchun belgilangan vaqt sifatida ko'rsatilishi mumkin. Shunday qilib, yil har bir inson uchun alohida vaqt belgilash o'rniga, boshidan va oxiridan hamma uchun bir xil qilib belgilanadi. Bu tartib Jizyani yig'ish va undirishda aniqlik hamda osonlik ta'minlaydi. Jizyani undirish va yig'ish uchun maxsus yig'uvchilar tanlanadi va ularga Fay' (urush o'ljasi) va Xaroj devonidagi (idorasidagi) Jizya bo'limida alohida bo'lim ajratiladi. Ularning ta'minoti va maoshi zimmiylar xalqidan emas, balki Bayt ul-Moldan beriladi. Yig'uvchilarga odamlardan belgilangan miqdordan ortiq hech narsa olish man etiladi, bunga yo'l qo'ygan kishi qonun bo'yicha jazolanadi, chunki bunday ortiqcha olish zulm bo'lib, Qiyomat kunida zulmat sanaladi. Shuningdek, bunday ortiqcha olingan mol yig'uvchilar tomonidan o'g'irlangan mol hisoblanadi, o'g'irlangan mol esa Do'zaxga olib boradi. Xuddi shuningdek, Jizyani yig'ish vaqtida yig'uvchilarga zimmiylarni urish yoki ularga azob berish man etiladi, chunki Rasul ﷺ buni taqiqlaganlar. Hisham ibn Urva otasidan rivoyat qiladi: Umar ibn al-Xattob Shom yo'lida, Shomdan qaytayotganda, boshlariga zaytun moyi quyilgan holda quyosh ostida turishga majbur qilingan odamlar oldidan o'tdi. U: "Bu odamlarning ahvoli qanday?" deb so'radi. Ular dedilar: "Ular o'zlarining zimmalariga yuklangan Jizyani to'lamagan. Shuning uchun to'lamaguncha ularga azob beriladi." Umar: "Ular nima deydi va Jizyani to'lamaslik uchun nima bahonalari bor?" dedi. Ular javob berdilar: "Ular: 'Bizda yo'q', deydilar." U dedi: “Ularni qo‘yib yuboring va ularga qodir bo‘lmagan narsani yuklamang, chunki men Allohning Elchisi ﷺ shunday deganlarini eshitganman: “Odamlarga azob bermanglar, chunki dunyoda ularga azob bergan kishini Alloh (SWT) Qiyomat kuni jazolaydi.” U (‘Umar) ularni ozod qilishni buyurdi. Allohning Elchisi ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn Arqamni zimmiylarning jizyasi ustiga tayinladi. U ketayotganda uni qaytarib chaqirib dedi: “Albatta, kim ahd ostidagi (Mu’ahid) kishini zulm qilsa yoki unga qodir bo‘lmagan narsani yuklasa, uni xorlasa yoki uning roziligisiz biror narsa olsa, Qiyomat kuni men uning (ya’ni zolimning) da’vogari bo‘laman.” Zimmiylardan kambag‘alligini da’vo qilgan kishidan isbot talab qilinadi; agar uni isbotlasa, osonlik vaqtigacha muhlat beriladi. Agar isbotlamasa va uning kechiktiruvchi ekani ma’lum bo‘lsa, u qamoqqa olinadi va jizyani to‘lamaguncha qamoqda qoldiriladi. Elchi ﷺ qarzni kechiktiruvchilarni qamoqqa olgan. Jizya ustiga jizya qo‘shilmaydi. Hatto ikki yil yoki undan ko‘proq vaqt to‘lanmagan bo‘lsa ham, uni qo‘shishmaydi va qarzni to‘lash majburiy bo‘lganidek, miqdorni to‘lash ham majburiydir. Jizyani to‘lash uchun zimmiyning mol-mulki sotilmaydi. Jizya uchun oltin va kumush belgilanmagan. Jizyani oltin yoki kumushda berish mumkin, mollar yoki hayvonlarda berish ham mumkin, yoki uning qiymatini olish ham mumkin. Hadisda Mu’oz Yamanga yuborilganda, Elchi ﷺ uning har bir balog‘atga yetgan zimmiydan bir dinor yoki unga teng “Mu’afir”, ya’ni kiyim-kechak olishni buyurgani zikr qilingan. Elchi ﷺ Najron aholisi bilan ikki ming kiyimga oid sulh shartnomasini ham tuzgan, ularning yarmini Safarda, qolgan yarmini Rajabda berishgan. Umar ibn al-Khattob ham jizya o‘rniga dinor va dirhamlar emas, balki chorva mollari va donni olar edi, xuddi solih xalifalar qilganidek. Hozirgi kunda yig‘ish, saqlash va taqsimlashni osonlashtirish uchun jizyani muomaladagi valyutada yig‘ishga ruxsat berilgan. Jizyaning sarflanishi Musulmonlar orasida jizya Fay’ (urush o‘ljasi) mablag‘lari, ya’ni xiroj va o‘ndan bir ulushlar sarflangani kabi sarflanishi borasida hech qanday ixtilof yo‘q. Shunday qilib, u Bayt ul-Mol’ga joylanadi va undan musulmonlarning manfaatlariga muvofiq, Allohning (SWT) yo‘lida sarflanadi, bunda xalifaning fikri, ijtihodi va musulmonlarning ishlarini yuritish hamda ularning manfaatlarini ta’minlashdagi qarashiga ko‘ra ish tutiladi.