27-bob. Islomdagi pullar (An-Nuqud)
27 Currencies (An-Nuqud) in Islam
An-naqd tilda dirhamlarni ajratish va ulardan soxta pullarni olib tashlash ma'nosida ishlatiladi. Shuningdek, dirhamlarni berish va olish ma'nosida ham qo'llaniladi. Bunga misol qilib Jobir rivoyat qilgan hadisni keltirish mumkin: Jobirning tuyasini Allohning Elchisi ﷺ sotib oldilar va u shunday dedi: "Naqada (u) menga uning narxini to'ladi", ya'ni menga darhol naqd sifatida berdi. Bu so'z pulning o'zi uchun ham ishlatiladi.
An-naqd is used in the language to mean the distinguishing of Dirhams and removing the counterfeit from them. It is also used for giving and taking Dirhams. An example for the latter meaning is the Hadith of Jabir regarding his camel which the Messenger of Allah (saw) purchased from him and he said: “He (Naqada) paid me its price” i.e. gave to me as Naqd immediately. It is also used for currency itself.
Pullar deb, odamlar an'anaviy ravishda tovarlar narxi va mehnat hamda xizmatlar uchun haq sifatida foydalanishga kelishib olgan, metalldan bo'lishidan qat'i nazar, barcha tovar, mehnat va xizmatlar aynan shu bilan o'lchanadigan narsaga aytiladi.
Currencies are known as that thing which people traditionally agreed to use as prices for goods and wages for labour and services, whether metallic or not, such that all goods, labour and services are measured with it.
Odamlar valyutalar paydo bo'lishidan oldin mollar va xizmatlarni almashinuv (bartер) yo'li bilan savdo qilib, almashtirardilar. Biroq, mollarni va xizmatlarni bartер yo'li bilan almashtirish ko'plab qiyinchiliklar bilan bog'liq bo'lib, savdo bitimlarida cheklovlarga olib kelganligi sababli, jamiyatlar barcha mollar va xizmatlarni o'lchash uchun standart (Miqyas) bo'la oladigan, o'zida ichki qiymatga ega va osongina almashtiriladigan asosiy mol tanlashni o'ylab topdilar. Shunday qilib, yagona o'lchov bo'lib qoladigan valyutalarni joriy etdilar. Oltin va kumush qadimdan insonlar uchun ichki qiymatga ega qimmatbaho ma'danlar bo'lganligi sababli, ular valyuta sifatida qabul qilindi va ulardan dinorlar va dirhamlar zarb qilindi. Bunga sabab, oltin vaqt o'tishi bilan chidamliligi bilan ajralib turganidek, ular ayniqsa nisbiy kamyobligi bilan xarakterlanganligidir.
People used to trade and exchange goods and services by barter before they knew currencies. However, because exchanging goods and services by barter is surrounded by many difficulties resulting in restrictions in trading transactions, societies thought of choosing a principal good with an intrinsic value that is easily exchanged to become a standard (Miqyas) to measure all goods and services. So they initiated currencies which became the sole measurement. As gold and silver are valuable minerals with intrinsic value from ancient times for human beings, they were taken as currency, and Dinars and Dirhams were coined from them. This was because they are especially characterised by relative scarcity just like gold is distinguished by durability over time.
Rim davlati va unga tobe mamlakatlar pul birligi asosi sifatida oltinni qabul qilib, undan ma'lum shakl va vaznga ega Heraklian dinorlarini zarb qilgan. Fors davlati va unga tobe mamlakatlar pul birligi asosi sifatida kumushni qabul qilib, ma'lum shakl va vaznga ega dirhamlarni zarb qilgan. Rim dinorlari faqat bitta shakl va vaznda bo'lgan, Fors dirhamlari esa ko'plab shakl va vaznlarga ega bo'lgan.
The Roman State and the countries subordinate to it adopted gold as the basis of their currency such that they coined from it Heraclian Dinars that has a specific shape and weight. The Persian State and countries subordinate to it adopted silver as the basis of its currency such that it coined Dirhams of a specific shape and weight. Roman Dinars were of only one shape and weight, whereas Persian Dirhams had numerous shapes and weights.
Arabiston aholisi, xususan Quraysh, qo‘shni mamlakatlar va hududlar bilan savdo qilar edi. Alloh (SWT) shunday deydi:
Pre-Islamic Arabs, particularly the Quraysh, used to trade with neighbouring countries and regions. Allah (swt) says:
Qurayshning (birlashtirilishi) uchun, ya'ni Qurayshning qishda va yozda xavfsiz yo'lga chiqishi uchun. [At-Takathur: 1-2]
“For the taming of Quraysh such that the (Quraysh) caravans set forth safe in winter and in summer” [At-Takathur: 1-2]
Ular Shom (Suriya) tomonidan Qaysar dinorlari (oltin) va Iroq tomonidan Kisro dirhamlari (kumush), kamroq hollarda esa Yaman tomonidan Humayriy dirhamlari bilan qaytib kelardilar. Hijozga Heraklius oltini va Sosoniylar kumushini olib kelardilar. Biroq, ular bu dinor va dirhamlar bilan ularning soni bo'yicha emas, balki vazni bo'yicha muomala qilardilar, ularni tanga pul sifatida emas, balki xom ashyo (tibr), ya'ni sof oltin va kumush moddasi sifatida ko'rardilar. Turli xil dirhamlar va ularning turli vaznlari, hamda dinorlarning tez-tez almashinishi tufayli (vazn jihatidan) kamayib qolish ehtimoli sababli, ularni tangalangan pul sifatida qabul qilishdan voz kechardilar, garchi o'sha paytda ularning vazni belgilangan bo'lsa ham. Ular firibgarlikning oldini olish uchun vaznga tayanardilar va tortish uchun maxsus vazn birliklaridan foydalanardilar: funt, unsiya, nush, urug' (nuvat), misqol, dirham, daniq, qirot va don (hubba). Asos bo'lgan misqolning vazni ma'lum edi: u 22 qirot minus bir don og'irlikka ega edi va ularning o'n dirhami yetti misqolga teng edi.
They would return from Ash-Sham bearing golden Caesarean Dinars, and silver Chosroes Dirhams from Iraq, and, less often Humayri Dirhams from Yemen. They would bring Heraclian gold and Sassanid silver to the Hijaz. However, they did not deal with these Dinars and Dirhams by number but by weight considering them as ore (Tibr) i.e. (pure) material of gold and silver not coined money. They ignored taking them as coined currency due to the various types of Dirhams and their different weights, and the probability of Dinars being reduced (in weight) due to their frequent exchange even though they had a fixed weight at that time. They depended on weight to prevent fraud and they had specific weights used for weighing which were the pound, ounce, Nush, seed (Nuwat), Mithqal, Dirham, Daniq, carat and grain (Hubbat). The Mithqal the basis of weight-had a known weight. Its weight was 22 carats less one grain, and their ten Dirhams weighed seven Mithqal.
Islom kelganda, Allohning Elchisi (ﷺ) bu dinorlar va dirhamlar bilan muomala qilishga rozilik berdi. U ularni pul sifatida qabul qilishga ham rozilik berdi, xuddi Quraysh bu dinorlar va dirhamlarni tortgan vazniga rozi bo‘lganidek. Tovus Ibn ‘Umardan rivoyat qiladi, u shunday degan: “Allohning Elchisi (ﷺ) dedi: “Vazn — Makka aholisining vazni, o‘lchov esa Madina aholisining o‘lchovi.”” Al-Baloziriy Abdulloh ibn Sa’laba ibn Sa’iyrdan rivoyat qiladi, u shunday degan: “Johiliyat davrida Makka aholisiga Heraklius dinorlari kelardi, xuddi al-Fursning Bug‘liyya (forslar) dirhamlari kelganidek, ular bilan savdo qilganda esa ularni faqat xom metall deb hisoblashardi. Misqol ular uchun ma’lum vaznga ega edi, ya’ni 22 qirot kam kasr bilan. O‘nta dirham yetti misqolga teng edi, funt esa 12 unsiya, har bir unsiya esa 40 dirhamga teng edi. Allohning Elchisi (ﷺ) bunga rozilik berdi, Abu Bakr, ‘Umar, Usmon va Ali ham shunday qildilar.”
When Islam came, the Messenger of Allah (saw) consented to dealing with these Dinars and Dirhams. He also consented to considering them as currency, as he consented to the weight with which the Quraysh weighed these Dinars and Dirhams. Tawus narrated from Ibn ‘Umar who said: “The Messenger of Allah (saw) said: “The weight is the weight of the people of Makka, and the measure is the measure of the people of Madinah.’” Al-Baladhri narrated from Abdullah bin Th’alaba bin Sa’eer who said: “Heraclian Dinars came to the people of Makkah in Jahiliyyah as came Dirhams of al-Furs al- Bughliyya (Persians), and when they traded with them they considered them only as ore. The Mithqal had a well-known weight for them, a weight of 22 carats less a fraction. Ten Dirhams weighed seven Mithqal and the pound was 12 ounces with each ounce being 40 Dirhams. The Messenger of Allah (saw) consented to this, as did Abu Bakr, ‘Umar, Uthman and Ali.”.
Muslimlar Payg‘ambar (ﷺ) hayotida, Abu Bakr as-Siddiqning xalifaligida va ‘Umarning xalifaligining dastlabki yillarida ham Heraklius dinorlari va Xusrav dirhamlaridan shakli, zarb etilishi va suratlari jihatidan foydalanishda davom etdilar. Hijratning 20-yilida, ya’ni ‘Umarning xalifaligining 8-yilida ‘Umar Sosoniy uslubida yangi dirhamlar zarb qildi, lekin ularda pahlaviy yuzlar va yozuvlarni saqlab qoldi, hamda ustiga kufiy arab harflari bilan “Alloh (SWT) nomi bilan” va “Alloh (SWT) nomi bilan, mening Rabbim” kabi ba’zi so‘zlarni qo‘shdi. Muslimlar Abdulmalik ibn Marvon davrigacha Vizantiya uslubidagi dinorlar va Sosoniy uslubidagi dirhamlardan foydalanishni davom ettirdilar, ayrim islomiy so‘zlarni arab harflari bilan yozib qo‘yishgan holda. 75-yilda, yoki ehtimol 76-yilda Abdulmalik Sosoniy uslubini tark etib, dirhamlarni o‘ziga xos islomiy uslubda zarb qildi, ularga kufiy yozuvi bilan islomiy matnlar o‘yib yozildi. 77-yilda u dinorlarni o‘ziga xos islomiy uslubda zarb qildi va ularga kufiy arab yozuvi bilan islomiy matnlarni o‘yib yozdi, oldingi Vizantiya uslubini tark etgan holda. Abdulmalik dirhamlar va dinorlarni o‘ziga xos islomiy uslubda zarb qilgandan so‘ng, muslimlar o‘zlarining alohida, noyob islomiy uslubdagi pul birliklariga ega bo‘ldilar va boshqa xalqlarning pullaridan voz kechdilar.
The Muslims continued using Heraclian Dinars and Chosroes Dirhams in their shape, coinage and pictures throughout the life of the Messenger of Allah (saw) , the Khilafah of Abu Bakr as-Siddiq and the first years of ‘Umar’s Khilafah. In the 20th year of the Hijra, which was the 8th year of ‘Umar’s Khilafah, ‘Umar coined new Dirhams in the Sassanid style and retained the Pahlavi faces and writing while adding some words in Kufic Arabic letters such as “In the name of Allah (swt)” and “In the name of Allah (swt), my Lord.” Muslims continued using Dinars in Byzantine style and Dirhams in Sassanid style together with writing certain Islamic words in Arabic letters until the time of Abdul Malik bin Marwan. In the 75th year, or possibly in the 76th year, Abdul Malik coined Dirhams in specific Islamic style carrying Islamic texts engraved upon the Dirhams in Kufic script after abandoning the Sassanid style. In the 77th year, he coined Dinars in a specific Islamic style and engraved upon them Islamic texts with Kufic Arabic script while abandoning the previous Byzantine style. After Abdul Malik had coined Dirhams and Dinars in a specific Islamic style, Muslims had their distinct currency in a unique Islamic style and they abandoned other people’s currency.
Dinorlar va dirhamlarning vazni
The Weight of Dinars and Dirhams
Dinorning vazni na Johiliyyat davrida, na Islom davrida farq qilgan; uning vazni belgilangan edi. Johiliyyat davrida, Allohning Rasuli ﷺ davrida va undan keyingi xalifalar davrida Vizantiya dinorlari ishlatilgan. Keyin Abdulmalik islomiy dinorlarni xuddi shu vaznda zarb qildirdi. Vizantiya dinori bir misqalga teng edi, misqal esa 8 davaniqqa teng bo‘lib, bu 20 qiroat yoki 22 qiroatdan bir oz kam vaznga teng edi; ikkala vazn bir xil, chunki ikki turdagi qiroatning vaznida farq bor. Misqal o‘rtacha arpa donining ikki uchi kesib tashlangan 72 donasi bilan o‘lchanadi, shuningdek, o‘rtacha kattalikdagi yovvoyi xantal donining 6000 donasi bilan ham baholanadi.
The weight of the Dinar did not differ either in Jahiliyyah or Islam; it has a fixed weight. Byzantine Dinars were used in the time of Jahiliyyah, the time of the Messenger of Allah (saw) and the Khulafa’a after him. Then Abdul Malik coined Islamic Dinars of the same weight. The Byzantine Dinar weighed a Mithqal, where the Mithqal was 8 Dawaniq which weighed 20 carats or a fraction less than 22 carats, both weights being the same as there is a difference in the weight of the two types of carats. The Mithqal is measured as 72 grains of an average barley seed whose two tiny edges are cut off, and it is also estimated as 6,000 grains of average-sized wild mustard.
Rasulullah ﷺ bu dinor vaznini ma’qulladilar va unga zakot, diya (qon puli) va o‘g‘rilikda qo‘l kesish qoidalarini bog‘ladilar. Shunday qilib, bu dinorlar uchun shariat vazni bo‘ldi va Abdulmalik islomiy dinorni zarb qilib, uni misqol qilganida tayangan vazn ham aynan shu edi.
The Messenger of Allah (saw) consented to this Dinar weight and linked with it the rules of Zakat, blood-money and the cutting for theft. So it became the Shari’ah weight for Dinars, and it is the same weight that Abdul Malik depended upon when he coined the Islamic Dinar and made it a Mithqal.
Dirhamlarning og'irliklari turlicha bo'lgan, chunki forslarda uch xil dirham bor edi: og'irligi bir mitqal, ya'ni 20 qirot bo'lgan katta dirham; og'irligi yarim mitqal, ya'ni 10 qirot bo'lgan kichik dirham; va o'rtacha dirham, uning o'nta donasi 6 mitqal, ya'ni 12 qirot og'irlikka ega edi. Al-Balazuriy Al-Hasan ibn Solih'dan rivoyat qilib aytadi: "Ajamlar (arab bo'lmaganlar) zarb etgan dirhamlar og'ir va yengil bo'lib, turli og'irlikda edi. Ulardan bir mitqal, ya'ni 20 qirot og'irlikdagi, yana 12 qirot og'irlikdagi va o'rtacha mitqalga teng 10 qirot og'irlikdagi dirhamlar zarb etilgan." U Al-Hasan ibn Solih'dan boshqa kishidan ham rivoyat qilib aytadi: "Ajamlar dirhamlarining o'nta donasi 10 mitqal, o'nta donasi 6 mitqal va o'nta donasi 5 mitqal og'irlikda bo'lgan." Ular katta dirhamlarni "mulish" (Bug'liyya) dirhamlar, yoki to'liq qora ("Sudu vafiya") deb atashgan. Dirhamning asosiy og'irligini baholashda esa oltindagi mitqal og'irligi, ya'ni 8 davoniq olingan, bunda bir daniq ikki yarim qirotga teng bo'lib, natijada u 20 qirotni tashkil etgan. Bu og'irlikdagi dirhamlar Sosoniylar, to'g'ri yo'l tutgan xalifalar va Umaviylar davrida zarb etilgan.