1.4.2. Sog'liq xavfsizligi yo'qligi
1.4.2. Health Insecurity
Kapitalizm yana zarba beradi. Bu safar nishon ochlik va ta'limdan keyin salomatlikdir. Oddiy odamlar iqtisodiy tizimdan nimani izlaydi, bu tizimning asosini va uni asoslaydigan nazariyalar emas.
Capitalism strikes again. The target this time, after hunger and education, is health. What ordinary people look for in an economic system is not the mere theories which substantiate the system and its foundation.

Oddiy odamlar kun oxirida sog'lom bo'lishni, dasturxonda yetarli ovqat bo'lishini va yotishda xotirjamlik his qilishni xohlaydi. Muvaffaqiyatli tizim — bu odamlardan yuqumli kasalliklar tufayli faoliyatini yo'qotish yoki umuman hayotidan ayrilish qo'rquvini olib tashlaydigan tizimdir.
Ordinary people at the end of the day want to be healthy with enough food on the table and a sense of security when they go to bed. A successful system is the one that removes from the people the fear of losing their ability to function due to epidemic diseases or losing their lives altogether.
Kapitalizm sharoitida boylik va resurslarning g'ayrioddiy o'sishiga qaramay, sog'liqqa oid xavfsizizlik dunyo bo'ylab alohida shaxslar va xalqlarni hanuzgacha ta'qib qilmoqda. Dunyodagi eng boy kapitalistik davlat bo'lgan Amerikada sog'liq inqirozi yillar o'tishi bilan kuchayib bormoqda. Sog'liq inqirozi AQShda saylov davrlarida doimiy bahs mavzusiga aylangan. Taxminlarga ko'ra, odam umri davomida saraton kasalliklarining biror turiga chalinish ehtimoli 44% ni tashkil etadi. Bu ko'rsatkich pasaymayapti, aksincha, so'nggi bir necha yil ichida keskin oshdi. Boshqacha aytganda, ulkan boylik o'sishi va texnologiya taraqqiyoti ichkaridan kelayotgan dushman bilan kurashishda yordam bermayapti. Yurak-qon tomir bilan bog'liq muammolar yiliga yetti yuz ming dan ortiq hayotni olmoqda. Amerika yurak assotsiatsiyasining ma'lumotiga ko'ra, 2006 yilda yurak kasalliklari tufayli 831 272 kishi halok bo'lgan. Bunday yuqori o'limga olib keluvchi kasalliklar tasodifiy emas. Bu boylikni taqsimlash va resurslarni ajratishni boshqaruvchi tizimlarning to'g'ridan-to'g'ri mahsulidir. Resurslarni ajratishdagi bu nomutanosiblikni ko'rish uchun yillik byudjetlardan birini olib, resurslar qanday taqsimlanganiga qarang. 16-rasmdagi egri chiziqlar Qo'shma Shtatlarda so'nggi yetti yil davomidagi ixtiyoriy byudjetlar (Kongress va prezident tasdiqlashiga bog'liq bo'lgan byudjet) tarkibini ko'rsatadi (69, 70). Qo'shma Shtatlar har yili byudjetining 50% dan ortig'ini harbiy sohaga sarflaydi, ta'lim va sog'liqni saqlash ehtiyojlariga esa 14% dan kamini ajratadi. Shu bilan birga, saraton, yurak kasalliklari, diabet va boshqa epidemik kasalliklar bevosita urushlar yoki terrorizm bilan bog'liq urushlarda halok bo'lganlardan ancha ko'p hayotni olishi yaxshi ma'lum haqiqatdir.
Despite the extraordinary growth in wealth and resources under capitalism, health insecurity continues to haunt individuals and nations across the globe. In America, the wealthiest capitalist nation in the world, health crisis continues to escalate over the years. Health crisis has become a permanent subject of debate during election times in the USA. It is estimated that a man during his lifetime has a chance of 44% to have one form of a cancer disease68. This rate is not slowing down; on the contrary, it has increased dramatically during the past few years. In other words, the tremendous growth in wealth and advancement in technology is not helping in fighting an enemy from within. Heart-related problems consume more than seven hundred thousands lives a year. According to the American Heart Association, 831,272 lives vanished due to heart related diseases in 2006. Such high rate of fatal diseases is not accidental. This is a direct by-product of systems which control wealth distribution and resource allocation. To see this imbalance of resource allocation, just look at one of the annual budgets and see how the resources are allocated. The curves in figure 16 show a breakdown of the discretionary budgets (budget subject to approval by Congress and the president) for the past seven years in the United States (69, 70). The United States spends on military more than 50% of its budget every year, whereas it spends less than 14% on the education and health needs. In the meantime, it is a well-known fact that epidemic diseases such as cancer, heart problems, diabetes, and others consume much more lives than all those who die in direct wars or indirect wars of terrorism.
Piter Jennings, marhum ABC telekanali boshlovchisi, "Breakdown—America's Health Insurance Crisis" deb nomlangan hujjatli filmida xulosa qiladiki, xarajatlarning keskin oshishi va sug'urtasiz odamlar sonining ortishi sog'liqni sug'urtalash tizimining inqiroz holatida ekanligidan dalolat beradi. Sog'liqni tadqiq qilish va sifatni ta'minlash agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2007 yilda 65 yoshgacha bo'lgan, aholining 18 foizini tashkil etuvchi qariyb ellik to'rt million amerikalik sog'liqni sug'urtasiz edi. Hozirgi iqtisodiy inqiroz sug'urtasiz amerikaliklar qatoriga yana yetti million kishini qo'shadi; 2010 yilga kelib sog'liqni sug'urtasiz odamlar soni oltmish milliondan oshib ketadi. Sug'urtasiz odamlarning eng katta guruhi aholining eng kambag'al qatlamiga tegishli; sug'urtasiz odamlarning umumiy sonining 32 foizi (o'n besh million kishi) ispaniyaliklardir.
Peter Jennings, the late ABC anchor, concludes in a documentary called “Breakdown—America’s Health Insurance Crisis,” that spiraling costs and the growing number of uninsured are all part of a health insurance system in a state of crisis71. According to the Agency for Healthcare Research and Quality, nearly fifty-four million Americans under age sixty-five, or 18% of the population under the age sixty-five, were without health insurance in 200772. The current economic downturn will contribute seven more million to the army of uninsured Americans73; by 2010 there will be more than sixty million people without health insurance. The largest group of uninsured people belongs to the poorest segment of the population; 32% of the total number of people without insurance (fifteen million) is Hispanics.
Sug'urtasiz odamlar sonining ortishining asosiy sababi qashshoqlikdir. Bu sog'liqni sug'urta qilish narxining va unga tegishli to'lovlarning odamlarning ish haqi va daromadlariga nisbatan oshishida namoyon bo'ladi. Xodimlarga ish joyida sug'urta taklif qilingan taqdirda ham, ular har doim ham o'z ulushini to'lashga qodir bo'lishmaydi.
The main reason for the increased number of uninsured people is poverty, which is reflected in the increased cost of health insurance and related premium compared to the wages and income of people. Even if employees are offered coverage on the job, they can’t always afford their portion of the premium.

Sog'liqni saqlash sug'urtasi badallari 1999 yildan 2009 yilgacha xodimlar uchun 119% ga oshdi74, ya'ni xodimlarning o'rtacha ish haqi o'sishidan uch baravar ko'p. 1999 yildan 2008 yilgacha o'rtacha ish haqi atigi 35% ga oshdi; 17-rasmga qarang. Kichik firmalar sog'liqni saqlash sug'urtasi badallarining oshishi tufayli xodimlariga sug'urta taqdim etishdan tiyiladi.
Health insurance premiums have increased 119%for employees between 1999 and 200974, that is, three times more than the average increase in employee wages. The average wages increased only 35% between 1999 and 2008; see figure 17. Small firms refrain from offering health insurance due to rising health insurance premiums.
Har yili taxminan yigirma ikki ming kishi munosib sog'liqni saqlash resurslariga kira olmaganligi sababli vafot etadi. Yetarli sug'urtaga ega bo'lmagan odamlar kamroq profilaktik yordam oladi; ularning kasalliklari kech, yanada og'ir bosqichlarda aniqlanadi va kamroq davolash yordamini oladi. Bu sug'urtasiz shaxslar orasida yuqori o'lim darajasiga olib keladi.
It is estimated that twenty-two thousand people die every year because they are unable to access reasonable health care resources. People without proper insurance receive less preventive care; they are diagnosed at more advanced stages of diseases and receive less therapeutic care. This leads to high mortality rates among uninsured individuals.
Xuddi ta'lim holatidagi kabi, to'g'ri sog'liqni saqlash xizmatining yo'qligi qashshoqlikni chuqurlashtiradi, qashshoqlik esa shaxslarning sog'liqni saqlash xizmatidan foydalanishini keskin kamaytiradi. Bu doiradan chiqish uchun dori-darmonlar, tibbiy uskunalar va kasalxona yotoqlari ta'minotini oshirishning o'zi kifoya emas. Aynan bu resurslarni taqsimlash mexanizmi odamlarga to'g'ri sog'liqni saqlash xizmatini olish imkonini beradi. Sog'liqni saqlashning yuqori narxi oilalarning iqtisodiy farovonligini barbod qiladi. Sug'urta qoplamasi bo'lmagan kam ta'minlangan oilalarning 30 foizida tibbiy to'lovlar katta moliyaviy zarba beradi va ularni qarzga botiradi.
As in the case of education, lack of proper health care deepens poverty, and poverty dramatically reduces health care for individuals. In order to break this cycle, more needs to be done than simply increasing the supply of drugs, health equipment, and hospital beds. It is the mechanism for distributing these resources that enables individuals to receive the proper health care. The high cost of health care destroys the economic well-being of families. Medical bills have a major financial impact on 30% of low-income families without health coverage75, pushing them into debt.
Sug'urtaga ega bo'lganlar va sug'urtasi yo'qlar o'rtasidagi tafovut tobora kengayib bormoqda. Natijada sog'liqni saqlash sohasidagi tengsizlik odatdagi tibbiy yordam manbasiga kirish, yillik tibbiy ko'rik va profilaktik yordam borasida yanada chuqurlashdi.
Rivojlanayotgan dunyodagi sog'liq falokatlari
Health Catastrophes in the Developing World
OIV/OITS, bezgak va sil kasalliklari rivojlanayotgan mamlakatlardagi millionlab odamlarning hayotiga eng jiddiy tahdid bo‘lib qolmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlardagi sog‘liqni saqlash tizimlari shu darajada izdan chiqqanki, bu va boshqa kasalliklar keng tarqalgan epidemiyaga aylanib ketgan.
HIV/AIDS, malaria, and tuberculosis continue to be the most serious threat to the life of millions of people in the developing countries. The health care systems in developing countries have deteriorated to extreme levels such that these and other diseases have become so epidemic.

UNAIDS/Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining e'lon qilgan ma'lumotlariga ko'ra, 2007 yilda OIV/OITS tashxisi qo'yilgan odamlarning soni 33 milliondan ortiq edi. Shulardan 2 milliondan ortig'i 2007 yilning o'zida vafot etgan. 1981 yildan beri OITSdan 25 milliondan ortiq odam vafot etgan. OITS qurbonlarining aksariyati dunyoning eng kambag'al qismida, Sahro osti Afrikasida yashaydi: u yerda 22 million kishi bu kasallik bilan yashaydi, 1,5 million kishi esa shu sababli yo'q bo'lib ketgan.
According to published data by UNAIDS/World Health Organization, the number of people diagnosed with AIDS in 2007 was more than 33 million people. More than 2 million of them died in the year 2007. More than 25 million people have died of AIDS since 1981. The majority of the AIDS victims are in the poorest part of the world in sub-Saharan Africa, where 22 million people live with the disease and 1.5 million have vanished as a result.
OIDS epidemiyasi butun dunyo bo'ylab, boylik va sog'liqni saqlash muassasalarining ulkan o'sishiga qaramay, kengayib bormoqda. 18-rasmda OIDS epidemiyasining global tendensiyasi ko'rsatilgan. Ba'zi Afrika mamlakatlarida har uch kishidan biri OIDS/OITS virusini tashiydi. Nigeriya, Efiopiya, Rossiya, Xitoy va Hindistonda yashovchi dunyo aholisining 40 foizdan ortig'i OIDSning tarqalishi tufayli jiddiy sog'liq xavfiga duch kelmoqda. Nigeriyada 2010 yilga borib 10-15 million holat bo'lishi prognoz qilinmoqda, Efiopiyada esa 7-10 million. Ikkala mamlakatda ham ayni vaziyat ekstrem qashshoqlik tufayli jamoat sog'liqni saqlash infratuzilmasining yetishmasligi sababli yanada og'irlashishi ehtimol. Xitoyda 2010 yilga kelib OIDS bilan kasallanganlar soni 10-15 million, Hindistonda esa 20-25 millionga yetishi kutilmoqda.
The epidemic of AIDS is growing worldwide despite the tremendous growth in wealth and health care facilities. Figure 18 shows the global trend in the AIDS epidemic. In some African countries, one out of three people carry the AIDS/HIV virus. More than 40% of the world population living in Nigeria, Ethiopia, Russia, China, and India face serious health risks due to spread of AIDS. Nigeria is projected to have 10-15 million cases by 2010, and Ethiopia 7-10 million. In both countries, the situation is likely to be aggravated by a lack of public health infrastructure due to extreme poverty. The AIDS population is expected to reach 10-15 million by 2010 in China and 20-25 million in India.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda OIV/OITS davolashdagi asosiy qiyinchilik — davolashning yuqori narxi bo‘lib, u bir kishiga yiliga 10 000–15 000 AQSh dollarini tashkil etadi. Bu narx rivojlangan mamlakatlarda ham zo‘rg‘a ko‘tarilishi mumkin; aynan shu narx rivojlanayotgan dunyodagi bemorlarning to‘g‘ri davolanishiga to‘sqinlik qiladigan asosiy to‘siqdir. OIV/OITS bilan kasallanganlar orasida qashshoqlik darajasi juda yuqori ekanini hisobga olsak, bu falokatli kasallikda burilish nuqtasini ko‘rish qiyin. Qashshoqlik darajasi yuqori bo‘lgani sababli, Afrika davlatlarining katta qismi OIV/OITSdan jiddiy xavf ostida qolaveradi. Qashshoqlik balosi hal etilmas ekan, OIV/OITSdan qutulish umidi kam bo‘lib qoladi.

1985-yilda AQShda faol sil kasalligi holatlari soni 1950-yillardan beri uzluksiz kamayib kelgandan so'ng yana ko'paya boshladi. Sil kasalligining qaytishiga bir nechta omillar sabab bo'ldi, jumladan OIV/OITS epidemiyasi, qashshoqlikning ortishi, in'ektsiya orqali narkotik iste'mol qilish va uysizlik. Shuni ta'kidlash joizki, Reygan ma'muriyati 1981-yilda oziq-ovqat markalari dasturidan 7 milliard dollar qisqartirdi. Ushbu qisqartirishdan so'ng darhol ochlikka bog'liq muammolar, jumladan anemiya, sil kasalligi, sekin o'sish va osteoporoz yana paydo bo'la boshladi.
In the USA, the number of active tuberculosis cases began to rise in 1985 after it had declined continuously since the 1950s. Several factors were behind the return of tuberculosis, including the HIV/AIDS epidemic, increased poverty, IV drug use, and homelessness. It is worth noting that the Reagan administration cut 7 billion dollars from the food stamp program in 1981. Immediately after this cut, hunger-related problems such as anemia, tuberculosis, poor growth, and osteoporosis crawled back.
Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC) 2005 yilda Qo'shma Shtatlarda 14 093 ta faol sil (tuberkulyoz, TB) kasalligi holatini va 10 dan 15 milliongacha yashirin sil bilan kasallangan odamni qayd etgan. Yashirin sil infektsiyasiga chalingan kishilarning o'ttiz foizi diabet bo'lsa, faol silga o'tadi, deyarli barcha OIV infektsiyasiga chalingan kishilar esa faol silga o'tadi. OITS holatidagidek, Qo'shma Shtatlarda sil eng ko'p kambag'al aholi qatlamida – ispaniyaliklar orasida (100 000 kishiga 8,5 holat) va qora tanlilar orasida (100 000 kishiga 9,4 holat) uchraydi, oq tanlilar orasida esa bu ko'rsatkich 100 000 kishiga 1,1 holatni tashkil etadi.
The Centers for Disease Control and Prevention (CDC) reported 14,093 cases of active tuberculosis (TB) in the United States in 2005, and 10 to 15 million people with latent tuberculosis. Thirty percent of those with latent TB infection will progress into active tuberculosis if they have diabetes, and almost all with HIV infection will progress into active TB. As in the case of AIDS, tuberculosis in the United States is highest among the poor population of the Hispanics (8.5 cases per 100,000) and the blacks (9.4 per 100,000) compared to whites (1.1 cases per 100,000).
Davolash usullari mavjud, biroq sil kasalligi bilan og‘rigan bemorlarning atigi taxminan 37 foizi resurslar yetishmasligi va sifatli dorilarning ishonchsiz ta'minoti tufayli to‘g‘ri davolanmoqda. Natijada, ko‘p dorilarga chidamli sil (MDR-TB) kasalligi tarqalishi keskin oshmoqda, yiliga uch yuz ming yangi holat qayd etilmoqda. MDR-TB ni davolash oddiy sil kasalligiga qaraganda yuz baravar qimmatga tushadi. Yana bir bor, qashshoqlik va resurslarning notekis taqsimlanishi epidemiya darajasidagi yana bir kasallikning sababchisi bo‘lmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisob-kitoblariga ko‘ra, agar nazorat qilinmasa, 2020 yilga borib sil kasalligidan 36 million kishi halok bo‘ladi79. 19-rasmda ko‘rinib turibdiki, sil holatlari ortishda davom etmoqda; bu o‘sish sekinlashmayapti.