1.3.1 Nisbiy kamyoblik printsipi
1.3.1 The Relative Scarcity Principle
Nisbiy kamyoblik printsipi odamlarning ehtiyoj va istaklari bilan ularni qondirish uchun zarur bo‘lgan vositalar o‘rtasidagi munosabatni belgilaydi. Kamyoblik printsipi insonda qondirilishi lozim bo‘lgan ma’lum ehtiyojlar borligini va insonning yashashi uchun bu ehtiyojlarni qondirish vositalari bo‘lishi kerakligini tasdiqlaydi. Kapitalizm tan oladigan ehtiyojlar moddiy ehtiyojlardir, masalan, oziq-ovqat, kiyim-kechak, dori-darmon, ta’lim va xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyoj. Kapitalistik tizim esa g‘urur, sharaf va ijtimoiy mas’uliyat kabi axloqiy ehtiyoj va qadriyatlarni yoki Xudoning irodasini muqaddaslash kabi ma’naviy ehtiyojlarni e’tirof etmaydi. Nomoddiy ehtiyojlar e’tiborsiz qoldiriladi va iqtisodiy tadqiqotlarda o‘rin topmaydi. Milton Fridman bu qarashni tasdiqlab, shunday deydi: “Pul topish iqtisodiy subyekt uchun yagona ijtimoiy mas’uliyatdir”37.
The relative scarcity principle establishes a relation between the needs and the desires of people on one hand and the means necessary to satisfy these needs and desires on the other hand. The scarcity principle asserts that man has certain needs, which require satisfaction, and there must be some means to satisfy these needs in order for man to survive. The needs recognized by capitalism are the materialistic ones, such as the need for food, clothing, medicine, education, and security. The moral needs and values such as pride, honour, and social responsibility, or spiritual needs such as the sanctification of God’s will, are not acknowledged by the capitalist system. Nonmaterialistic needs are disregarded and have no place in the economic studies. Milton Friedman confirms this view when he says, “Making money is the only social responsibility for an economic entity”37.
Tovarlar va xizmatlar bilan ehtiyojlar o'rtasidagi munosabat sodda. Tovarlar va xizmatlar o'zida ma'lum foydalarni mujassamlashtiradi. Foyda narsani xohlanadigan qiladi, chunki tovarga xos bo'lgan foyda o'sha tovarning inson ehtiyojini qondirishiga imkon beradi. Shuning uchun mahsulot (har qanday narsa) iqtisodiy nuqtai nazardan foydali hisoblanadi, agar ba'zi odamlar uni xohlasa, chunki u ularning ayrim ehtiyojlarini qondiradi. Iqtisodiy jihatdan foydali mahsulot muhim yoki ikkinchi darajali, foydali yoki zararli bo'lishi mumkin. Tovar yoki xizmatning iqtisodiy qiymatga ega bo'lishining yagona mezoni – uning ichida mujassamlashgan foyda bo'lib, u inson moddiy ehtiyojlaridan bir yoki bir nechtasini qondirishga imkon beradi. Shunday qilib, vino, tamaki, giyohvand moddalar, qurollar va olma foydali hisoblanadi, chunki ularni xohlaydigan odamlar bor. Aktsiyalar, hosilaviy moslamalar, foiz (riba) ham, agar ulardan foydalanishdan manfaatdor kimdir bo'lsa, foydali hisoblanadi. Elektr avtomobillari energiyani tejash va atrof-muhitga zarar bermaslik jihatidan jamiyatga katta foyda keltiradi. Biroq bu mahsulotlarning iqtisodiy foydasi neft asosidagi transport vositalarining iqtisodiy foydasidan ancha kam; shu sababli elektr avtomobillari neft narxi juda oshib ketgandagina iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo'lishi mumkin.
The relationship between commodities and services on one hand and the needs on the other hand is straightforward. Commodities and services embody within them certain benefits. The benefit is what makes something desirable; because the benefit inherent in a product is what enables that product to satisfy a human need. Therefore, a product (anything) is considered beneficial from the economic perspective if some people have a desire for the product, because it satisfies some of their needs. An economically beneficial product can be essential or marginal, useful or harmful. The only criterion for a commodity or service to have an economic value is the benefit embedded within the commodity or service which enables them to satisfy one or more of the human materialistic needs. Thus wine, tobacco, drugs, guns, and apples are considered to be beneficial because there are people who desire them. Stocks, derivatives, interest (usury) are also beneficial as long as there is someone who would benefit from their use. Electric cars carry great benefits to the society in terms of energy saving and environment friendliness. However, the economic benefit of these products is far less than the economic benefit of petroleum-based vehicles; hence, electric cars may become economically feasible only when the price of oil soars so high.
Kapitalist qanoatlanish vositalariga, ya'ni tovarlar va xizmatlarga, ularning biror ehtiyojni qondirishi nuqtai nazaridan qaraydi va boshqa hech qanday omilni hisobga olmaydi. Kapitalizm vinoni iqtisodiy qiymatga ega foydali mahsulot deb biladi, chunki u ba'zi odamlarning ehtiyojini qondiradi. Vino ishlab chiqaruvchi esa iqtisodiy qiymatga ega xizmat ko'rsatuvchi shaxs sifatida qaraladi, chunki u ba'zi odamlarning ehtiyojini qondiradi.
The capitalist looks at the means of satisfaction, that is, the commodities and services, from the viewpoint that they satisfy a need, without taking any other factor into consideration. Capitalism considers wine a beneficial product with economic value because it satisfies the needs of some people. The winemaker is perceived as one who provides a service with an economic value because he satisfies the need of some people.
Kapitalizm, o‘z-o‘zidan, jamiyatning tabiatiga emas, balki iqtisodiy moddiy resurslarga (iqtisodiy tovarlar va xizmatlarga) e’tibor beradi, ular inson moddiy ehtiyojlarini qondirish vositasi sifatida qaraladi. Bu qarash mohiyatan kapitalistik iqtisodiy tizimning asosiy vazifasini belgilaydi: boshqa har qanday mulohazalardan qat’i nazar, insonning ehtiyojlarini qondirish uchun tovarlar va xizmatlarni taqdim etish. Shuni e’tiborga olish kerakki, kapitalizmning asosiy poydevorida axloqiy omil yo‘q.
Capitalism, as such, does not concern itself with the nature of society, but rather with the economic material resources (economic commodities and services), as means of satisfying human materialistic needs. This view in essence defines the primary function of the capitalist economic system: supply commodities and services to satisfy man’s needs, irrespective of any other consideration. Note that the moral factor is absent from the core foundation of capitalism.
Kapitalizm tovarlar va xizmatlar insonning ehtiyojlariga nisbatan cheklangan, deb hisoblaydi. Inson ehtiyojlari esa cheksiz va doimiy ravishda o‘sib boradi, deb o‘ylanadi. Kapitalizm, shuningdek, qondirilishi shart bo‘lgan asosiy va birlamchi ehtiyojlardan tashqari, inson shaharlashuvning yuqoriroq darajasiga o‘tgan sari o‘sib boradigan boshqa muhim bo‘lmagan ehtiyoj va istaklar mavjud, deb hisoblaydi. Ko‘payib va ortib borayotgan bu barcha ehtiyojlarni qondirish shunday maqsadki, qancha tovar va xizmat ishlab chiqarilmasin, uni to‘liq amalga oshirib bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, tovar va xizmatlar ularga muhtoj bo‘lgan ehtiyojlarga nisbatan doim kam bo‘ladi.
Capitalism believes that the commodities and services are limited relative to the human needs. The human needs are thought to be unlimited and constantly growing. Capitalism also believes that besides the basic and primary needs, which must be satisfied, there are other non-essential needs and desires which continue to increase as man proceeds to a higher level of urbanization. Satisfying all these needs which continue to multiply and increase is a goal that cannot be completely fulfilled, no matter how much commodities and services are produced. In other words, the commodities and services will always be scarce relative to the needs which require these commodities and services.
Ushbu tamoyil kapitalistik siyosiy iqtisodning asosiy maqsadini belgilash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi va kapitalizm hal qiladigan asosiy muammoni shakllantiradi. Xususan, bu muammo quyidagi savol bilan ifodalanadi: cheksiz o‘sib boruvchi inson ehtiyojlarini yetarli bo‘lmagan resurslar va qondirish vositalari yordamida qanday qondirish mumkin? Bu “mahsulotlarning nisbiy kamyobligi” tamoyilining mohiyatidir (34, 35). Turli darajadagi ahamiyatga ega maqsadlarni qondirish uchun vositalarning kamyobligi inson xatti-harakatlarining deyarli barcha holatlarida uchraydigan shartdir46.
This principle provides the basis for defining the main objective of the capitalist political economy and it formulates the main problem addressed by capitalism. In particular, this problem is defined by the following question: how to satisfy ever-growing human needs using insufficient resources and means of satisfaction? This is the essence of the principle of “relative scarcity of products” (34, 35). Scarcity of means to satisfy ends of varying importance is an almost ubiquitous condition of human behavior46.
Ushbu nuqtai nazardan, jamiyat iqtisodiy muammoga duch keladi, ya'ni tovar va xizmatlarning nisbiy kamligi. Bu kamchilikning muqarrar natijasi shuki, ba'zi ehtiyojlar qisman qondiriladi yoki umuman qondirilmaydi. Vositalar kam bo'lsa, ularning hammasiga erishib bo'lmaydi va vositalarning kamligi hamda ularning nisbiy ahamiyatiga qarab, ba'zi maqsadlarga erishishdan voz kechishga to'g'ri keladi46. Bunday holatda jamiyat a'zolari qaysi ehtiyojlar qondirilishi va qaysilari qondirilmay qolishini belgilovchi qoidalarga kelishib olishlari zarur. Boshqacha aytganda, cheklangan resurslarni cheksiz ehtiyojlar o'rtasida taqsimlash tartibini belgilovchi qoida o'rnatish zarur. Bu qoidalar yana ikki tamoyil, ya'ni mahsulot qiymati va narx mexanizmi bilan qo'shimcha ravishda belgilanadi.
From this perspective, the society faces an economic problem, which is the relative shortage of commodities and services. The inevitable result of this shortage is that some needs are either partially satisfied or not satisfied at all. If the means are scarce, they cannot all be achieved, and according to the scarcity of means and their relative importance, the achievement of some ends has to be relinquished46. In this case, it is necessary that the members of society agree on rules that decide which needs have to be satisfied and which needs are to be deprived. In other words, it is necessary to set a rule that decides the manner of distributing the limited resources over the unlimited needs. These rules are further defined by the other two principles, namely, the value of the product and the price mechanism.
Shuni e'tiborga olish kerakki, kapitalizm hal qilishga intiladigan asosiy muammo umuman ehtiyojlar va resurslar bilan bog'liq, konkret bir odamning, insonning alohida ehtiyojlari bilan emas. Muammo resurslarni ehtiyojlarni qondirish uchun mavjud qilishdir, lekin albatta Jon yoki Hasanning ehtiyojlarini emas. Bu muammoning tabiiy va sodda yechimi eng yuqori darajadagi ishlab chiqarishga erishishdir, shunda butun xalqqa eng yuqori darajadagi tovar va xizmatlarni yetkazib berish mumkin bo'ladi. Bu esa o'z-o'zidan alohida shaxslarga resurslarni yetkazib berishni anglatmaydi.
Note that the main problem addressed by capitalism is the needs and resources in general and not the specific needs of a man or human. The problem is to make resources available to satisfy the needs, but not necessarily the needs of John or Hasan. The natural and straightforward solution for this problem is to achieve the highest level of production, in order to supply the highest level of goods and services to the nation as a whole. This does not mean the supply of resources to individuals per se.
Tovarlar va xizmatlarni taqsimlash muammosi ishlab chiqarish muammosi bilan chambarchas bog'liq. Iqtisodiy tadqiqotlar va izlanishlarning maqsadi jamiyat tomonidan iste'mol qilinadigan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni ko'paytirishdir. Kapitalizm sharoitida iqtisodiy salomatlik ko'rsatkichlariga jamiyatdagi ishlab chiqarish sur'atini o'lchaydigan yalpi ichki mahsulot yoki yalpi milliy mahsulot (YaIM, YaMM) hamda fond bozori indekslari kiradi. Shunday qilib, milliy ishlab chiqarishni oshirish muammosi kapitalizm sharoitidagi iqtisodiy muammo bilan bog'liq eng muhim tadqiqotlardan biridir: "ehtiyojlarga nisbatan tovarlar va xizmatlarning kamyobligi". Qisqacha aytganda, nisbiy kamyoblik muammoni belgilaydi va yechimni buyuradi. Ehtiyojlar va istaklar o'smoqda. Resurslar yetarli emas. Resurslarni tobora ko'proq ishlab chiqaring. Bu jamiyatning, jumladan qashshoqlik va mahrumlik muammosining iqtisodiy muammolariga yechimdir. Nisbiy kamyoblik tamoyilining bir qancha kamchiliklari bor, ular kapitalizm sharoitida yashayotgan jamiyatlarda jiddiy xatolarga olib kelishi muqarrar va oxir-oqibat tizimning qulashiga sabab bo'lishi mumkin.
The problem of distributing the goods and services is closely connected to the problem of production. The objective of economic studies and research is to increase the supply of goods and services which are consumed by the society. Under capitalism, the economic health indicators include the gross domestic or national product (GDP, GNP) and stock market indexes which measure the rate of production in a society. Thus the problem of increasing the national production is one of the most important studies related to the economic problem under capitalism: “the scarcity of the commodities and services in relation to the needs.” In short, the relative scarcity defines the problem and dictates the solution. Needs and desires are growing. Resources are not sufficient. Produce more and more of the resources. This is the solution to the economic problems of the society including the problem of poverty and deprivation. The principle of relative scarcity has several defects, which are bound to cause serious errors in the societies living under capitalism and could eventually cause the collapse of the system.
Nisbiy kamyoblik qashshoqlikni keltirib chiqaradi
Relative Scarcity Breeds Poverty
Kapitalistik iqtisodiy tizimning asosiy maqsadi mamlakatning umumiy boyligini oshirishdir va u buni imkon qadar yuqori darajadagi ishlab chiqarish orqali amalga oshirishga intiladi. Bu "mahsulotlarning nisbiy kamyobligi" nazariyasining bevosita natijasidir. Mahsulotlar tanqisligini qoplash uchun mahsulotlar (tovarlar va xizmatlar) ishlab chiqarishni maksimal darajada oshirish talab etiladi. Xalq ehtiyojlarini eng yuqori darajada qondirish milliy daromadni yoki yalpi milliy mahsulotni oshirish natijasida erishiladi. Bu mamlakatda ishlab chiqarish darajasini ko'tarish va shaxslarga mehnat qilish hamda ishlab chiqarish erkinligi berilganda ular boylikka ega bo'lishi orqali erishiladi. Iqtisodiyotning maqsadi shaxslarning ehtiyojlarini qondirish yoki jamiyatdagi har bir shaxsning ehtiyojlarini qondirishga ko'maklashish emas; aksincha, kapitalizm ishlab chiqarish darajasini ko'tarish va mamlakatning milliy daromadini oshirish orqali butun jamiyatning ehtiyojlarini qondirishga e'tibor qaratadi. Daromadning jamiyat a'zolari o'rtasida taqsimlanishi mulk erkinligi va mehnat erkinligi, hamda "narx mexanizmi"ning foydaliligi orqali amalga oshadi. Milliy boylikning umumiy yig'indisidan shaxslar qo'lga kiritishi mumkin bo'lgan boylikni olish ularning ixtiyoriga qoldiriladi. Har kim o'zi qodir bo'lgan har qanday vosita, mahorat yoki qurol yordamida milliy boylikdan o'z ulushini olishga intiladi. Shaxs o'z ehtiyojlarini qondira oladimi yoki yo'qmi, iqtisodiyotni qiziqtirmaydi, tovarlar ishlab chiqarish va boylik o'sishda davom etar ekan.
The main objective of the capitalist economic system is to increase the country’s wealth as a whole, and it strives to achieve that through the highest possible level of production. This is a direct result of the theory of “relative scarcity of products.” To compensate for the shortage of products, it is required to maximize the production of products (commodities and services). The highest level of satisfaction of the needs of the people results from increasing the national income, or the gross national product. This is achieved by raising the level of production in the country, and by enabling individuals to acquire the wealth as they are left free to work and produce. It is not the objective of the economy to satisfy the needs of the individuals or to facilitate the satisfaction of every individual in the community; rather capitalism concentrates on satisfying the needs of the community as a whole by raising the level of production and increasing the national income of the country. The distribution of income among the members of society occurs by means of freedom of possession and freedom of work and by the utility of the “price mechanism”. It is left to the individuals to acquire whatever wealth they can get from the total sum of the national wealth. Everyone strives to get his/her share of the wealth using whatever means, skills, or tools he/she can afford. Whether the individual is or is not able to satisfy his/her needs is not of concern to the economy, as long as the production of goods continues to grow, and the wealth continues to grow.
Iqtisodiy tizim va iqtisodiy fan
Economic System versus Economic Science
Iqtisodiy tizim insonlarning ehtiyojlari va bu ehtiyojlarni qondirish vositalarini qamrab oladi. Ehtiyojlarni qondirish vositalari bo‘lgan tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish hamda ularni taqsimlash kapitalizm tomonidan bir-biridan ajralmas yagona mavzu sifatida qaraladi. Tovarlar va xizmatlarni taqsimlash masalasi tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish masalasi ichiga singdirilgan. Kapitalizm tizim sifatida bir tomondan ishlab chiqarishni, ikkinchi tomondan esa mahsulotga egalik qilishni farqlamaydi. Natijada kapitalistlar iqtisodiy fanni va iqtisodiy tizimni ikkalasini ajratmasdan, bitta mavzu doirasiga birlashtiradi.
The economic system addresses the needs of people and the means of satisfying these needs. The production of commodities and services, which are the means of satisfying the needs, together with the distribution of these commodities and services, are treated by capitalism as one subject, inseparable from each other. The subject matter of the distribution of commodities and services is embedded within the subject of the production of commodities and services. Capitalism as a system does not distinguish between production on one hand and possession of products on the other hand. Consequently, the capitalists integrate the economic science and the economic system within the scope of one subject without differentiating between both.
Aslida esa iqtisodiy tizim bilan iqtisodiy fan o'rtasida aniq farq bo'lishi kerak. Iqtisodiy tizim (uning tamoyillari, qonunlari, nizomlari) boylikka egalik qilish, uni sarflash va taqsimlash masalalarini o'rganadi. Boylikka egalik qilish, uni sarflash va taqsimlash hayot va mafkuraga oid qarashga qarab turlicha bo'ladi. Masalan, Islom sotsializm/kommunizm va kapitalizmdan mulkka egalik qilish, mulkdorlik, sarflash va taqsimlash masalalarida farq qiladi. Bu tizimlarning har birining hayotga oid o'z mafkuraviy qarashi bor. Masalan, har bir mafkura mulkdorlik masalasiga turlicha yondashadi. Kapitalizm xususiy mulkdorlikni ta'kidlasa, sotsializm/kommunizm jamoa mulkdorligidan foydalanadi, Islom esa ham xususiy, ham jamoat mulkdorligidan foydalanadi.
In reality, though, there should be a clear difference between the economic system and economic science. The economic system (its principles, laws, regulations) deals with the issues of wealth possession, expenditure, and distribution. Possession, spending, and distribution of wealth vary according to the viewpoint about life or ideology. Islam, for example, differs from socialism/communism and capitalism in issues related to possession, ownership, spending, and distribution. Each of these systems has its own ideological viewpoint of life. For example, each ideology treats the issue of ownership in a different manner. While capitalism emphasizes private ownership, socialism/ communism utilizes public ownership, and Islam uses both private and public ownership.
Moddiy va nomoddiy inson ehtiyojlari
Materialistic and Nonmaterialistic Human Needs
Kapitalizm faqat moddiy ehtiyojlarni qondirilishi kerak bo'lgan yagona ehtiyojlar deb biladi. Bu Kapitalizmning jiddiy kamchiligidir, chunki u moddiy va nomoddiy ehtiyojlarni birga namoyon etuvchi insonning tabiiy tuzilishini buzadi. Moddiy ehtiyojlardan tashqari, insonda instinktlar, hissiyotlar, his-tuyg'ular, aql va ong mavjud. Ularning har biri qondirilishi va/yoki tartibga solinishi talab etiladi. Ochlik – oziq-ovqat bilan qondiriladigan moddiy ehtiyojga misol. Qo'rquv esa omon qolish instinktining namoyon bo'lishi bo'lgan nomoddiy ehtiyojga misoldir. Ochko'zlik ham omon qolish instinktining yana bir namoyon bo'lishidir. Ikkala ehtiyoj ham e'tiborga olinishi va ta'minlanishi kerak. Deyarli barcha tan olishadiki, so'nggi moliyaviy inqirozga eng katta ta'sirni ochko'zlik va qo'rquv ko'rsatgan. Nomoddiy ehtiyojlarni e'tiborsiz qoldirish ochko'zlik kabi illatlarning ishlab chiqarish va mol-mulk orttirish amaliyotida hukmron bo'lishiga osongina yo'l ochib beradi. Natijada qashshoqlik epidemiya miqyosidagi, hal etib bo'lmaydigan muammoga aylanadi. Nomoddiy ehtiyojlarga, shuningdek, Xudoga ibodat qilish va Uni muqaddaslash ehtiyoji, sevgi va nafrat ehtiyoji, faxr va vatanparvarlik ehtiyoji hamda yana ko'plab boshqa ehtiyojlar kiradi.
Capitalism views the materialistic needs as the only ones which need to be satisfied. This is a serious flaw in Capitalism because it violates the natural composition of a human being which exhibits both materialistic and non-materialistic needs. Besides the material needs, humans have instincts, emotions, feelings, intellect, and mind. Each of these units requires satisfaction and/or organization. Hunger is an example of a material need which requires food for its satisfaction. Fear is an example of nonmaterial needs which is a manifestation of the survival instinct. Greed is another manifestation of the instinct of survival. Both needs should be addressed and taken care of. It is almost unanimous that greed and fear had the greatest impact on the most recent financial crisis. Ignoring the nonmaterialistic needs can easily allow traits such as greed to dominate the production and acquisition practices. As a result, poverty becomes irresolvable problem with epidemic proprtions. The nonmaterialistic needs also include the needs to worship and sanctify a God, the needs of love and hate, the needs of pride and patriotism, and may many more.
Ushbu ehtiyojlarni hisobga olmaslik yoki ularni ishlab chiqarish va iste'mol qilish jarayonida ahamiyatsiz deb bilish jamiyatda katta tafovut yuzaga keltiradi. Kapitalizm sharoitida korxonaning manfaatdor tomonining yagona vazifasi pul topish ekani keng tarqalgan. Korporatsiyalarning ijtimoiy mas'uliyati esa epidemiya darajasidagi muammo ekani ma'lum. Bozorda (ishlab chiqarish va iste'molda) axloqiy qadriyatlarning yo'qligi jamiyat farovonligiga jiddiy ta'sir ko'rsatadi, bu esa o'z navbatida iqtisodiyotning farovonligiga ta'sir qiladi. Avval muhokama qilinganidek, axloqiy inqiroz moliyaviy inqirozning asosiy omillaridan biri sifatida keng e'tirof etilgan, u esa yirik moliya institutlarining qulashiga olib kelgan. Vaqt o'tishi bilan axloqiy qadriyatlarning yemirilishi tabiiy va kutilgan natija bo'lib, bunga sabab kapitalizm ishlab chiqarish va iste'mol jarayonida faqat moddiy ehtiyojlarga e'tibor qaratishi va ularga diqqatni jamlashidir.
Iqtisodiy mahsulotlar va ijtimoiy mas'uliyat
Economic Products and Social Responsibility
Yuqorida aytilganidek, kapitalizm mahsulotning moddiy qiymatidan va insonning moddiy ehtiyojining tabiatidan boshqa hech qanday qadriyatga ahamiyat bermaydi. Milton Fridmanning37 fikricha, biznesning ijtimoiy mas'uliyati foyda ko'rishni maksimallashtirishdir, pul topishdan boshqa ijtimoiy mas'uliyatlarni bajarishga har qanday majburiyat noqonuniy soliq yoki hatto o'g'rilik hisoblanadi; foyda ko'rishni maksimallashtirish jamiyat uchun eng yaxshi umumiy natijalarni beradi.
As noted above, capitalism does not give weight to any value, except to the material value of the product and the material nature of the human need. According to Milton Friedman37, the social responsibility of business is to maximize profits and any commitment to fulfilling social responsibilities other than making money is an illegitimate tax, or even theft; maximizing profits will produce the best overall consequences for society.
Qiziq tomoni shundaki, biznes-etika fani Amerika Qo‘shma Shtatlarida faqat 1970-yillarda o‘quv fani sifatida shakllandi; xalqaro biznes-etika esa 1990-yillarning oxirida paydo bo‘ldi.45 Bu iqtisodiyotning axloqiy jihatlari kapitalizm asosiy nazariyasiga tayanmasligining aniq dalilidir. Biznes dunyosidagi axloqiy masalalar noaxloqiy amaliyotlar natijasida yuzaga keldi, va ularni endi e’tiborsiz qoldirib bo‘lmas edi.
It is interesting to note that the study of business ethics did not emerge as a field of study in the United States until the 1970s; international business ethics emerged in the late 1990s45. This is a clear indication that the ethical aspects of the economy are not based in the core theory of capitalism. The ethical aspects in the business world emerged as a result of unethical practices, which no longer could be ignored.
Kapitalizm nazariyalarining kelib chiqishidagi jiddiy kamchilik shundaki, biznesning axloqiy va ma'naviy jihati e'tibordan chetda qoladi, pul topish va foyda olishga esa mutlaq e'tibor qaratiladi. Bu esa, albatta, ko'plab noaxloqiy amaliyotlarga olib keladi va butun iqtisodiyotning barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Theodore Roosevelt Malloch24 ning fikricha, axloqiy qadriyatlarni o'quv mashg'ulotlari, kurslarni ishlab chiqish yoki ijrochi xulosalar orqali qayta tiklab bo'lmaydi. Moddiy bo'lmagan ehtiyojlar e'tiborsiz qoldirilgan paytdan boshlab, axloq tizimdan ajralib qolgan.
The absence of the ethical and moral aspect of the business and the absolute focus on making money and profit is a major flaw in the origin of the theories of capitalism. This is bound to create a myriad of unethical practices, which adversely impacts the stability of the economy at large. According to Theodore Roosevelt Malloch24, the moral values cannot be reinstated through training sessions, course development, or executive summaries. Morality has been detached from the system the moment the nonmaterialistic needs were ignored.
Resurslar tanqisligi afsonasi
The Myth of Resources Scarcity
Kapitalistlar har qanday jamiyat duch keladigan iqtisodiy muammo tovarlar va xizmatlarning kamligi ekanligini da'vo qiladilar. Ular yana, doimiy ortib borayotgan ehtiyojlar va ularning hammasini qondirish imkoniyatsizligi, ya'ni insonning barcha ehtiyojlarini to'liq qondirish uchun tovar va xizmatlarning yetarli emasligi iqtisodiy muammoning asosi ekanligini da'vo qiladilar. Bu qarash noto'g'ri bo'lib, inson tabiatiga zid kelishi mumkin. Qondirilishi kerak bo'lgan ehtiyojlar - inson sifatida shaxsning asosiy ehtiyojlari (oziq-ovqat, turar joy, sog'liq va kiyim-kechak) bo'lib, hashamatli ehtiyojlar emas, garchi ularga ham intilish kerak bo'lsa-da. Insonning asosiy ehtiyojlari cheklangan, va ular tovar hamda xizmat deb atagan resurslar va mehnat inson asosiy ehtiyojlarini qondirish uchun albatta yetarli; insoniyatning barcha asosiy ehtiyojlarini to'liq qondirish mumkin. Boshqacha aytganda, muammoni resurslarning mavjud emasligi yuzaga keltirmaydi, balki ushbu resurslarning taqsimoti yuzaga keltiradi. Shuning uchun iqtisodiy muammo har bir shaxsga o'z asosiy ehtiyojlarini to'liq qondirish va hashamatli ehtiyojlariga erishishga intilishda yordam berish imkonini beradigan tarzda resurslarni taqsimlash bo'lishi kerak.
The capitalists claim that the economic problem which faces any society is the scarcity of commodities and services. They also claim that the steadily increasing needs and the inability to satisfy all of them, i.e., the insufficiency of commodities and services to satisfy all of man’s needs completely, is the basis of the economic problem. This view is erroneous and and may well collide with the human nature. The needs which must be met are the basic needs of the individual as a human (food, shelter, health, and clothing), and not the luxurious ones, although they too should be pursued. The basic needs of humans are limited, and the resources and the efforts which they call the commodities and services are certainly sufficient to satisfy the basic human needs; it is possible to satisfy all of the basic needs of mankind completely. In other words, it is not the unavailability of the resources that creates the problem; rather it is the distribution of these resources. The economic problem should, therefore, be the distribution of the resources in a manner to enable every individual to completely satisfy their basic needs and to help them to strive for attaining their luxurious needs.
Ko'rsatilgan, doimiy ortib borayotgan ehtiyojlar haqidagi gap aniq emas. İnsonning inson sifatidagi asosiy ehtiyojlari ortmaydi. Ular belgilangan va aniq bo'lgan. Hashamatli ehtiyojlar esa ortishi va o'zgarishi mumkin. Shaharlashuvning turli bosqichlarda rivojlanishi hashamat buyumlariga bo'lgan talabni oshirishi rost; ammo shaharlashuv rivojlanishidan qat'i nazar, asosiy ehtiyojlar bir xil bo'lib qoladi. Insonning hashamatli, zaruriy bo'lmagan ehtiyojlarini qondira olmasligi jamiyatda muammo keltirib chiqarmaydi; muammo keltirib chiqaradigan narsa oziq-ovqat, boshpana, kiyim-kechak va sog'liqqa bo'lgan kabi asosiy ehtiyojlarni qondira olmaslikdir. Payg'ambar Muhammad ﷺ shunday degan deb rivoyat qilinadi: "Kimning uyida xotirjamlik, tanasi sog'lom bo'lsa va bir kunlik ozig'i bo'lsa, u hayoti uchun barcha ehtiyojlariga erishgandir".67