13.2 Vazifa — kishini hisobga tortish (taklif qilish)
13.2 The duty of taking to task
Hisob-kitob qilish huquqi:
The right of accounting:
Musulmonlarning xalifa tomonidan maslahatlarga solinish huquqi bor, shuningdek ular hukmdorlarning harakatlari va amaliyoti yuzasidan ulardan hisob so'rashlari lozim. Alloh (S.W.T) musulmonlarga hukmdorlardan hisob so'rashni farz qildi va ularga qat'iy tarzda buyurdi: agar ular fuqarolarning huquqlariga tajovuz qilsalar, ularning oldidagi burchlarini bajarmasalar yoki ularning biron-bir ishini e'tiborsiz qoldirsalar, yoki Islom qoidalarini buzsalar, yoki Allohning hukmidan boshqasi bilan hukm qilsalar, ularni tanbeh berib, o'zgartirishlari kerak. Muslim Umm Salamadan (roziyallohu anho) rivoyat qilgan: Allohning Elchisi ﷺ shunday degan edilar: .
The Muslims have the right to be consulted by the Khalifah and they must also account the rulers regarding their actions and practices. Allah (S.W.T) obliged the Muslims to account the rulers, and He commanded them in a decisive way to account them and change them if they transgressed against the rights of the citizens, failed in their duties towards them or neglected any of her affairs, or violated the rules of Islam, or governed by other than the rules of Allah. It was narrated by Muslim from Umm Salamah (ra) that the Messenger of Allah (PBUH) said: .
"Kelajakda amirlar bo'ladi, ulardan ba'zi ishlariga rozi bo'lasiz, ba'zilarini esa inkor etasiz. Kim (ularning ishlarini to'g'ri deb) tan olsa, u (gunohdan) xalos bo'ladi, kim (noto'g'rini) rad etsa, u (mas'uliyatdan) saqlanadi, lekin kim (ularga) rozi bo'lib, ortidan ergashsa-chi? (U saqlanmaydi). Ular dedilar: Biz ular bilan urushmaymizmi? U dedi: Yo'q, to ular namoz o'qir ekanlar, (urushmanglar)."
"There will be amirs, you would agree on some of what they do and reject some. So, whoever acknowledged (the truth of what they do) he would be free (of sin), and whoever rejected (the wrong) he would be safe (of responsibility), but what about the one that accepted and followed? (He would not be safe). They said: Should not we fight against them? He said: No, as long as they pray." .
Bu yerda namoz Islom hukmi bilan boshqarilishining dalilidir.
Prayer here is indication of ruling by Islam. .
Musulmonlar, ‘Umar boshchiligida, ridda qilganlarga qarshi kurash borasida Abu Bakrning qarorini masala birinchi bor paydo bo‘lganda rad etishdi.
Muslims, led by ‘Umar, denied the decision of Abu Bakr regarding the fight against the apostates when the issue first arose. .
Al-Buxoriy va Muslim Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilganlar, u aytdi:
Al-Bukhari and Muslim narrated from Abu Hurairah, he said: .
Allohning Elchisi (PBUH) vafot etganlarida, Abu Bakr (ra) xalifa bo‘lganida va ba’zi arablar dindan qaytganida, ‘Umar (ra) shunday dedi: Payg‘ambar ﷺ shunday deganlari holda, sen qanday qilib odamlarga qarshi urush qilasan:
"When the Messenger of Allah (PBUH) passed away, and Abu Bakr (ra) became Khalifah and some Arabs apostasised, ‘Umar (ra) said: How do you fight against the people when the Messenger of Allah (PBUH) said: .
"Menga odamlar "La ilaha illa Allah" deguncha ular bilan jang qilish buyurilgan. Kim buni aytsa, u o'zining mol-mulkini va jonini mendan saqlab qoladi, faqat haqqi bo'lsa bundan mustasno; uning hisobi esa Allohning huzurida bo'ladi." [Bukhari, Sahih, #2946].
'I have been commanded to fight against the people till they say la ilaha illa Allah. Whoever said it he would have protected from me his wealth and blood except for its due right, and his account will be with Allah.' [Bukhari, Sahih, #2946]. .
Abu Bakr javob berdi: “Alloh haqqi, namozni zakotdan ajratgan kishiga qarshi jang qilaman, chunki zakot mol-mulk uchun vojib bo‘lgan haqdir. Alloh haqqi, agar ular Allohning Rasuliga ﷺ to‘lab kelgan yosh echkini ham menga to‘lashdan bosh tortsalar, ularni shu bosh tortganliklari uchun jang qilib yengaman.” ‘Umar (roziyallohu anhu) aytdi: “Alloh haqqi, Alloh Abu Bakrning qalbini ochib berdi, shuning uchun men uning haq ekanini bildim.”
Abu Bakr replied, “By Allah, I will fight against the one that differentiated between the prayer and the Zakah, for the Zakah is a right due on the wealth. By Allah, if they refused to pay me the young she-goat they used to pay to the Messenger of Allah (PBUH); I would fight against them for refusing to pay it.” ‘Umar (ra) said, “By Allah, it was Allah that soon opened the heart of Abu Bakr, so I knew it was the truth.".
Bilol ibn Rabah va Az-Zubayr va boshqalar ham ‘Umarning Iroq yerlarini jangchilar o‘rtasida taqsimlamasligiga qarshi chiqdilar. Bir badaviy ham ‘Umarning ba’zi yerlarni himoya qilishiga e’tiroz bildirdi. Abu ‘Ubayd “Al-Amvol” kitobida ‘Omir ibn Abdulloh ibn Az-Zubayrdan, uning otasidan rivoyat qilib aytadi: “Bir badaviy ‘Umarning oldiga kelib dedi: ‘Ey amir ul-mu’minin. Bu johiliyat davrida biz uchun kurashgan yerimiz, biz Islomni qabul qilganimizda esa bu yer bizga qarzdor edi; nega uni himoya qilyapsiz?” ‘Umar boshini egdi va puflay boshladi hamda mo‘ylovini buray boshladi. Biror narsa uni tashvishga solganda u shunday qilardi. Badaviy uning bu holatini ko‘rib, savolini unga qayta takrorlay boshladi. ‘Umar dedi: “Mol Allohniki, odamlar esa Allohning bandalaridir. Allohga qasamki, agar fi sabiilloh (Allohning yo‘lida) biror narsaning yukini o‘z zimmamga olmasam, bir qarich yerni ham himoya qilmagan bo‘lardim”. Shundan so‘ng ‘Umar musulmonlarning otlari (jihodda ishlatiladigan) uchun jamoat mulki bo‘lgan ba’zi yerlarni himoya qilgan edi. Bir ayol ham uning odamlarga to‘rt yuz dirhamdan ortiq mahr olishni man etishiga qarshi chiqdi. U unga dedi: “Sening bunga haqqing yo‘q, ey ‘Umar. Allohning (S.W.T) so‘zini eshitmadingmi?”
Bilal ibn Rabah and Al-Zubayr and others have also rejected that ‘Umar should not divide the land of Iraq among the fighters. A Bedouin also denied that ‘Umar should protect some land. Abu ‘Ubayd narrated in Al-Amwal from ’Aamir ibn Abdullah ibn Al-Zubayr, from his father that he said: "A Bedouin came to ‘Umar and said, ‘O amir ul-mu'minin. It is our land in jahiliyyah which we fought for, and we embraced Islam while we were owed it; so why do you protect it?” ‘Umar bowed his head, and started to blow and twist his moustache. He used to twist his moustache and blow when something worried him. When the Bedouin saw that of him, he started to repeat the question to him. ‘Umar said, “The wealth belongs to Allah, and the people are the servants of Allah. By Allah, if I do not assume the burden of something fi sabi lillah I would not have protected an inch of land". ‘Umar had then protected some of the public property lands for the horses of Muslims (used in jihad). A woman also challenged his forbiddance to the people of taking more than four hundred dirhams as mahr. She said to him, “You have no right in that, O ‘Umar. Have you not heard the saying of Allah (S.W.T)? .
“Agar ulardan birortasiga bir qintor (ulkan miqdordagi) mol bergan bo‘lsangiz, undan hech narsa olmang”. [TMQ 4: 20].
"And you have given one of them a sum of money (however great), take nothing from it".” [TMQ 4: 20].
U'ri ayolga javob berib dedi: "Ayol to'g'ri gapirdi, Umar esa xato qildi."
He responded by saying, “A woman said the right and ‘Umar made a mistake.” .
‘Ali (r.a.) ham ‘Usmon (r.a.) amir al-mu'minin bo'lganlarida, hajj va umrani birga ado etish masalasida, ularning fikriga qarshi chiqqan. Ahmad sahih isnodlar bilan Abdullah ibn az-Zubayrdan rivoyat qiladi, u shunday degan: "Biz ‘Usmon bilan al-Juhfada edik, u bilan birga Shom ahlidan bir qancha kishilar, jumladan Habib ibn Maslama al-Fahriy ham bor edi. Tamattu' umrasidan hajgacha foydalanish haqida gap ochilganda, ‘Usmon shunday dedi: “Hajj va umraning eng yaxshisi, ikkalasi ham hajj oylarida bo'lmasligidir. Bu umrani, bu uyga ikki marta borguningizcha kechiktirish yaxshiroqdir, chunki Alloh (S.W.T) bunda yaxshilik uchun keng yo'l qilgan.” ‘Ali ibn Abu Tolib vodiyda tuyalariga yem berib yurgan edi. U ‘Usmonning fikrini eshitib, kelib uning oldida to'xtadi va dedi: “Siz Rasululloh (ﷺ) tavsiya etgan sunnatga va Alloh (S.W.T) O'z Kitobida bandalariga ruxsat bergan imtiyozga qarshi chiqyapsizmi? Uni cheklab, man qilyapsizmi, holbuki u ehtiyoji bor kishiga va uzoqdan kelgan kishiga ruxsat etilgan edi?” ‘Usmon odamlarga yuzlanib dedi: “Men man qildimmi? Men man qilmadim. Bu faqat men maslahat bergan bir fikr edi; xohlagan kishi uni olishi mumkin, xohlagan kishi tark etishi mumkin.”
’Ali (ra) also contested ‘Uthman (ra) when he was amir al-mu'mineen in his view of completing the hajj and umrah. Ahmad narrated through sound isnads from Abdullah ibn Al-Zubayr that he said: "We were with ‘Uthman in Al- Juhfah, while some people from Al-Sham were with him including Habib ibn Maslamah Al-Fahree. ‘Uthman said when it was mentioned to him content with (tamattu') umrah till hajj, “The best for hajj and umrah not to be both in months of hajj. It would be better to delay this umrah till you visit this house twice, for Allah (S.W.T) made it spacious for goodness.” Ali ibn Abu Talib was in the valley feeding his camels. He got knowledge of the view of ‘Uthman, so he came till he stopped before ‘Uthman and said: “Do you turn to a Sunnah recommended by the Messenger of Allah (PBUH) and a permission (rukhsah) Allah (S.W.T) allowed to the servants in His Book, you restrict it to them and you forbid it, when it was permitted to a person of a need and to a person of distant home?” ‘Uthman turned to the people and said, “Did I forbid it? I did not forbid it. It was only a view I advised; so whoever willed he can take it, and whoever willed he can leave it".” .
Shuningdek, ummat kengashi shura huquqiga ega va hisob berishga majburdir.
Therefore, the council of the Ummah has the right of shura and is obliged to account. .
Shura va hisob-kitob o'rtasidagi farq shunday aniq bo'ladi. Shura — qaror qabul qilishdan oldin fikr so'rash yoki uni tinglash; hisob-kitob esa qaror qabul qilingandan keyin yoki ishni bajarish jarayonida e'tiroz bildirishdir.
The difference between the shura and accounting is thus clear. Shura is seeking an opinion or listening to it before taking the decision; whilst accounting is objection after taking the decision or execution of the work.