14 Anayasa ve Kanun
14 Constitution and Canon
Kanun, yönetenin insanların uygulaması için çıkardığı emir anlamına gelen yabancı bir teknik terimdir. Bu terim, "yöneticinin insanları ilişkilerinde uygulamaya zorladığı ilkeler bütünü" şeklinde tanımlanmıştır. Her devlet için temel yasaya anayasa denir; anayasanın belirlediği sistemden doğan yasaya ise kanun denir. Anayasa terimi, devletin şeklini ve yönetim sistemini belirleyen, ona bağlı her yetkinin sınırlarını ve işlevlerini açıklayan kanun ya da kamu yetkisini, yani hükümeti düzenleyen, onun tebaayla ilişkisini tanımlayan ve devletin tebaaya karşı hak ve ödevleriyle tebaanın devlete karşı ödev ve haklarını belirleyen kanun olarak tanımlanmıştır. Anayasaların kökenleri farklıdır. Bazıları kanun biçiminde çıkarılmış, bazıları ise İngiliz anayasası gibi örf ve adetlerden doğmuştur. Diğerleri ise o dönemde yetkili olan ulusal bir meclisin komisyonu tarafından hazırlanmış, anayasayı kabul etmiş, onu değiştirme usulünü belirlemiş ve ardından anayasanın kurduğu otorite tarafından yerini alması için kendini feshetmiştir; Amerika ve Fransa'da olduğu gibi. Anayasalar ve kanunlar iki kaynaktan alınır. Birincisi, doğrudan çıktıkları kaynaktır; örf, din, fakihlerin görüşleri, mahkeme içtihatları ve adalet ile hakkaniyet ilkeleri gibi. Bu, yasama kaynağı olarak bilinir. Bu tür anayasaya örnek olarak İngiltere ve Amerika gibi bazı Batı devletlerinin anayasaları verilebilir. İkincisi, tarihsel kaynaktır; yani anayasanın veya kanunun ortaya çıktığı ya da alındığı kaynaktır. Fransız Anayasası ile Türkiye, Mısır, Irak ve Suriye gibi İslam dünyasındaki bazı devletlerin anayasaları bu gruba girer.
Canon is a foreign technical term which means the decree issued by the ruler for people to enact. It has been defined as "the group of principles which the ruler obliges the people to enact in their relationships". The basic law for every government is called a constitution; whereas law which emanates from the system decreed by the constitution, is called a canon. The term constitution has been defined as the canon which outlines the shape of the state and its ruling system, and explains the limits and functions of every authority vested in it, or the canon which organises public authority, i.e. the government, defines its relationship with its subjects, and assigns both the State's rights and duties towards the subjects and the subject's duties and rights towards the State. Constitutions have different origins. Some have been issued in the form of a canon, and some have arisen through customs and norms, such as the British constitution, while others have been drafted by a committee of a national assembly - vested with the authority at that time - which passed the constitution, defined the procedure for revising it and then dissolved itself so as to be replaced by the authority established by the constitution, as happened in America and France. Constitutions and canons are taken from two sources. The first being the source from which they directly originate, such as norms, religion, the opinions of jurists, court precedents and the principles of justice and equity. This is known as the legislative source. Examples of this type of constitution are some of the Western states like Britain and America. The second is a historical source, i.e. the source from which the constitution or canon emerges or is taken, like the French Constitution and the constitutions of some of the states in the Islamic world, like Turkey, Egypt, Iraq and Syria.
Bu, "anayasa" ve "kanun" terimlerinin kısa bir tanımıdır; özetle Devlet, yasama ya da tarihsel kaynaklardan belirli kuralları alır, benimser ve yürürlüğe koyar. Bundan sonra Devlet tarafından benimsenen kurallar, genel nitelikteyse anayasa, özel nitelikteyse kanun olur.
This is but a brief definition of the terms constitution and canon, which in sum means, that the State takes certain rules from either legislative or historical sources which it adopts and enacts, such that thereafter the rules adopted by the State become a constitution, if they are general, or canons if they are specific.
Müslümanların şimdi karşılaştığı soru, bu terimlerin kullanılmasının caiz olup olmadığıdır. Bu soruya verilecek cevap şudur: Yabancı terimler, Müslümanların terminolojisiyle çelişen anlamlar veya mantıksal çağrışımlar taşıyorsa kullanılmaları yasaktır. Örneğin "sosyal adalet" terimi, yoksullara eğitim ve tıbbi bakımın garanti edilmesi ile işçi ve çalışanların haklarının güvence altına alınması biçiminde kendini gösteren belirli bir sistemi ima eder. Bu çağrışım, adalete dair Müslümanların terminolojik anlamıyla çelişir; çünkü İslam'da adalet ('adl) zulmün (dhulm) karşıtıdır. Eğitim ve tıbbi bakımın güvence altına alınması ise zengin ve fakir herkes için bir haktır; zayıfların ve muhtaçların haklarının korunması da İslam Devleti vatandaşlığına sahip olan herkes için, işçi, emekçi ya da çiftçi olmaları fark etmeksizin güvence altına alınmış bir haktır. Ancak terimin anlamı Müslümanlarda mevcut olanla uyumluysa, o terimin kullanılması caizdir. Örneğin devletin halkın işlerinin yönetimi için topladığı mali kaynakları ifade eden "vergi" terimi böyledir. Müslümanların devletin işlerini yönetmek üzere topladığı mali kaynakları vardır; dolayısıyla "vergi" teriminin kullanılması doğrudur. "Anayasa" ve "kanun" terimleri ise devletin belirli kuralları benimsediği, bunları halka duyurduğu, halkı bunlara göre hareket etmekle yükümlü kıldığı ve onları bu kurallara dayanarak yönettiği anlamına gelir. Bu anlam İslam ile uyumludur. Buna göre, "anayasa" ve "kanun" terimlerinin, yani Halife'nin Ahkâm-ı Şer'iyye'den benimsediği kuralların kullanılmasını engelleyen bir şey bulmuyoruz. Bununla birlikte, İslami anayasa ve kanunlar ile diğer anayasa ve kanunlar arasında bir fark vardır. Diğer anayasaların ve kanunların kaynağı, toplumsal gelenekler ve mahkemelerinin kararları gibi şeylerdir. ve kaynağı ise, anayasayı ve kanunları koyan kurumsal bir komite ile kanunları çıkarmak üzere halk tarafından seçilen meclislerdir; çünkü bunlar otoritenin ve egemenliğin kaynağının halk olduğunu kabul ederler. İslam'ın anayasası ve kanunlarına gelince, bunların kaynağı yalnızca Kur'an ve Sünnet'tir ve bunların kökeni, müctehidlerin içtihadıdır; halife bu içtihadlardan belirli kuralları benimser, bunları yürürlüğe koyar ve insanları bunlara göre hareket etmekle yükümlü kılar. Bunun sebebi, egemenliğin Şeriat'a ait olması ve içtihadın bütün Müslümanlar için bir hak, şer'i hükümleri çıkarmanın ise onların üzerine farz-ı kifaye olmasıdır. Şer'i hükümleri benimseme hakkı yalnızca halifeye aittir.
The question that now faces the Muslims is whether or not it is permissible to use these terms? The answer to this question is that if foreign terms contain meanings or logical connotations that contradict the terminology of Muslims, they are prohibited for use: such as the term "social justice", which implies a specific system that is manifested in the form of guaranteeing education, medical care for the poor and guaranteeing the rights of employees and workers. This connotation contradicts the Muslims terminological meaning for justice, because in Islam justice ('adl) means the opposite of injustice (DHulm). As for securing of education and medical care it is a right for rich and poor, and protecting the rights of the weak and needy is a right secured to all those who hold citizenship of the Islamic State, whether they are employees, labourers or farmers etc. However, if the meaning of the terminology is consistent with what the Muslims have then it is permissible to use that term, such as the term tax, which means the funds collected from the people for the management of the state. The Muslims do have funds collected by the State for the management of their affairs and, thus, it is correct to use the term tax. The terms constitution and canon mean that the state adopts certain rules, announces them to the people and obliges them to act according to them and it governs them on their basis. This meaning is consistent with Islam. Accordingly, we do not find anything to prevent the use of the terms constitution and canons, which means the rules adopted by the Khaleefah from the AHkam shar’aiah. However, there is a difference between the Islamic constitution and canons, on the one hand, and other constitutions and canons, on the other. The source of the other constitutions and canons is the traditions and verdicts of their courts etc. and the origin is an institutional committee which lays down the constitution, and councils elected by the people to enact canons, for they consider the people to be the source of authority and sovereignty. As for the Islamic constitution and canons, their source is the Qur'an and Sunnah only, and their origin is the ijtihad of the mujtahideen from which the Khaleefah adopts certain rules, where he enacts them and obliges the people to act according to them. This is because sovereignty is for the shar’aiah and ijtihad is a right for all Muslims and a fard kifayah upon them to deduce AHkam shar’aiah. Only the Khaleefah has the right to adopt the AHkam shar’aiah.
Bu, anayasa ve kanun terimlerinin kullanımının caizliğiyle ilgilidir. Kurallar benimsemenin zorunluluğuna gelince, Müslümanlar Ebu Bekir (ra) döneminden son Halife'ye kadar, Müslümanlara uymaları emredilen kuralları benimsemenin gerekliliğini görmüşlerdir. Bu benimseme belirli kurallara yönelikti ve devletin hüküm verdiği bütün kararların kapsamlı bir şekilde benimsenmesi değildi. Devlet, yalnızca bazı dönemlerde kapsamlı bir benimseme yapmıştır; yani Eyyubilerin Şafiî mezhebini, Osmanlı Devleti'nin ise Hanefî mezhebini benimsediği dönemlerde.
This is with respect to the permissibility of using the terms constitution and canon. As for the necessity of adopting rules, the Muslims, from the time of Abu Bakr (ra) up to the time of the last Khaleefah, have seen the necessity of adopting rules according to which the Muslims have been commanded to act. This adoption was for specific rules and not a comprehensive adoption of all the decrees that the state ruled with. The State only adopted comprehensively in some eras, namely, when the Ayubites adopted Ash-Shafi'i madhab and when the Uthtmani State adopted Al- Hanafi madhab.
Sorunun cevabı şudur: Müslümanlar için kapsamlı bir anayasa ve genel kanunlar koymak yararlı mıdır? Bu soruya verilecek cevap, her konuyu kapsayan kapsamlı bir anayasa ve genel kanunların bulunmasının yaratıcılığı ve içtihadı engellediğidir. Bu nedenle, Sahabe döneminde, Tabiîn'de ve Tebe-i Tabiîn'de halifeler, bütün kuralları kabul etmekten kaçınmışlardır. Yalnızca yönetimin, kanunlaştırmanın ve idarenin birliğini sürdürmek için benimsenmesi gerekli olan belirli kuralları benimsemişlerdir. Dolayısıyla yaratıcılığı ve içtihadı sürdürmek adına Devletin, tüm kuralları kapsayan kapsamlı bir anayasaya değil, Devletin şeklini tanımlayan ve birliğinin sürekliliğini garanti eden genel kuralları içeren bir anayasaya sahip olması tercih edilir; içtihad ve istidlal ise valilere ve hâkimlere bırakılır. Bu durum, içtihadın mümkün olduğu ve Sahabe, Tabiîn ve Tebe-i Tabiîn dönemindeki gibi insanların müctehid olduğu hallerde geçerlidir. Ancak bütün insanlar müknallid (taklitçi) ise ve müctehidler azsa, Devletin, yani Halifenin, valilerin ve hâkimlerin halkı yönetmede esas alacağı kuralları benimsemesi zorunludur. Aksi halde Allah'ın indirdiğiyle hükmetmek kolay olmaz ve valiler ile hâkimler, farklılık ve çelişkili taklitten doğan sıkıntılar yaşarlar. Bununla birlikte benimseme, konunun ve delilin incelenmesinden sonra yapılmalıdır. Valilerin ve hâkimlerin kendi bilgilerine göre hükmetmelerine izin verilmesi, aynı Devlet içinde, hatta aynı vilayette bile farklı ve çelişkili kuralların bulunmasına yol açar ve hatta Allah'ın indirdiğinden başka bir şeyle hükmetmelerine kadar gidebilir. Bu nedenle, günümüzde İslam bilgisizliği yaygın olduğundan, İslam Devleti'nin akide ve ibadetler dışında, muamelat ve uqubat (cezalar) ile sınırlı belirli kuralları benimsemesi farz olmaktadır. Bu benimseme, devletin işlerini düzenlemek ve Müslümanların bütün işlerini Allah'ın (swt) hükümlerine uygun olarak yürütmek için tüm kurallar için kapsayıcı olmalıdır. Devlet kuralları benimseyip anayasasını ve kanunlarını oluşturduğunda, yalnızca Şer'i Ahkam ile sınırlı kalmalıdır. İslam'a uygun olsun ya da olmasın, Şer'i Ahkam dışında hiçbir şeyi benimsemez, hatta incelemez de. Örneğin, mülkiyetin millileştirilmesini benimsememelidir. Bunun yerine kamu mallarına ilişkin hükmü koymalıdır. Devlet, fikrah ve tarikah ile bağlantılı her konuda kendini Şer'i Ahkam ile sınırlandırmak zorundadır. Ancak fikrah ve tarikah ile bağlantılı olmayan, dolayısıyla belirli bir hayat görüşünü ifade etmeyen kanun ve sistemler, örneğin idari kanunlar ve departman yapıları vb., bilimler, sanayi ve teknoloji gibi, devletin işlerini yönetmek için benimseyebileceği araç ve yöntemler sayılır. Nitekim Ömer İbnü'l-Hattab (ra), Persliler'den devralınan askeri kayıt defterlerini (divanları) kurduğunda olduğu gibi. Bu idari ve teknik konular anayasanın ya da Şer'i Ahkam'ın parçası değildir ve bu nedenle anayasaya dahil edilmez. Dolayısıyla İslam Devleti'nin görevi, anayasasının Şer'i Ahkam olmasını, yani anayasasının ve kanunlarının İslami olmasını gözetmektir. Herhangi bir kuralı benimsediğinde, bunu konunun doğru anlaşılmasıyla birlikte şer'i delilin gücüne dayanarak benimsemek zorundadır. Bu yüzden önce sorunu anlamak için incelemelidir; çünkü sorunu anlamak esastır. Bu problemin hükm-ı şer'îsini anlaması gerekir. Sonra bu hükm-ı şer'înin delîlini incelemelidir. Devlet, bu kuralı delîlin gücüne dayanarak benimser; ancak bu ahkâm-ı şer'iyye, ya müctehidlerden birinin görüşünden alınmış olmak şartıyla - delîli inceleyip gücünden emin olduktan sonra - ya da şer'î ictihad yoluyla, tek bir meselede bile olsa, Kur'an ve Sünnet, sahabenin icmâı veya kıyas yoluyla benimsenir. Mesela Devlet, mallar üzerine sigortayı yasaklamayı benimsemek isterse, önce mallar üzerindeki sigortanın mahiyetini anlaması gerekir. Mülkiyet vasıtalarını incelemelidir. Mal hakkındaki Allah'ın (c.c.) hükmü sigortaya uygulanmalı ve bu sonuçta bu mesele için hüküm-ı şer'î olarak benimsenmelidir. Buna göre, Anayasa'ya ve her bir kanuna, her maddenin hangi mezhepten çıkarıldığını ve dayanılan delîli açıkça anlatan bir giriş bulunmalıdır. Madde doğru bir ictihadla çıkarılmışsa, Müslümanların devletin Anayasa ve kanunlarında benimsediği kuralların doğru ictihadla varılmış ahkâm-ı şer'iyye olduğunu bilmeleri için, maddenin çıkarıldığı delîlin açıklaması yapılmalıdır. Çünkü Müslümanlar, devletin benimsediği ahkâm-ı şer'iyye olmadıkça devletin kanunlarına uymakla yükümlü değildir. Bu esasa göre Devlet, vatandaşlığını taşıyan halkı yönetmek için ahkâm-ı şer'iyyeyi Anayasa ve kanunlar hâlinde benimser.
Bu bağlamda örnek olarak, Müslümanların İslam Devleti'ni kurmaya çalışırken incelemeleri için, İslam dünyasında kurulacak İslam Devleti'ne ait bir anayasa taslağını Müslümanların eline veriyoruz. İslam Devleti, İslam davetini dünyaya taşıyacaktır. Dikkat edilmelidir ki bu anayasa belirli bir ülke için hazırlanmamıştır ve herhangi bir bölgeye veya ülkeye özgü olması amaçlanmamıştır; İslam dünyasındaki İslam Devleti içindir.
As an illustration of this, we place in the hands of Muslims a draft constitution for the Islamic State in the Islamic world, to be studied by Muslims while they are working to establish the Islamic State that will carry the Islamic da'wah to the world. It should be noticed that this constitution is not meant for a particular country or intended to be specific to any region or country but for the Islamic State in the Islamic world.